Lafaek News—Rona ema lian haklalak, la sente tempu ne’e naroman ka nakukun, maske rona ema la’o sama rai tarutu ba mai, karik sira la’o hela iha tempu loron ou kalan, nakukun hanesan lutu satan netik ha’u matan labele hateke ba ema hirak ne’ebé la’o tarutu ba mai, la sente saida mak loron no kalan.
Maske nakukun hanesan naha boot ida iha kbaas leten todan tebes atu hateke ba dook, ain foti labele atu hakat liután pasu ida ba oin, maibé labele rende, tanba hanoin sei iha oinsá bele moris, esperansa moris hakonu hikas kakutak hodi hanoin maske sente nakukun maibé oinsá bele hetan osan.
Maske nakukun, maibé labele husik nakukun ne’e liu leet de’it, maske la sente roman no rona de’it ema lian, maibé labele husik tempu ne’e liu, nune’e tempu hirak ne’e mak osamean falun iha laran, bainhira husik liu lakon osan no lakon futuru.
Realidade hirak ne’e sente husi Samuel de Deus ho naran istimadu Asamu, nudar oan mane dahuluk hosi maun alin no feton sira iha familia uma kain simples ida iha aldeia Leubasa suku Katrai-Kraik postu administrativu Letefoho, munisípiu Ermera, Asamu moris ho kondisaun matan labele haree ho lia-fuan seluk katak defisiénsia matan.
Hosi viziñu sira nia matan haree Asamu nia movimentu so iha uma de’it, viziñu sira hanoin katak Asamau sei labele halo buat ida ho matan ne’ebé labele hateke, maibé Asamu la sente nia iha difikuldade, maske matan labele haree, hanoin (neon) mak orienta Asamu nudar matan atu hakete buat hotu.
labele la’o ba mai, Asamu la rende ba situasaun saida mak nia hasoru, komesa hanoin oinsa bele hetan osan hodi sustenta alin sira atu nune’e labele lakon responsabilidade hanesan maun no aman ba alin sira.
Ho kondisaun matan ne’ebé la haree, nia loke negósiu kiik hanesan kioske kiik-oan ida, maske sofre defisiénsia matan, la rende ba bas usar ne’ebé nia hasoru, tenke lamas hafoin hakat la hatene rai tetuk ou naruk, loke nia negósiu hodi bele buka osan sustenta familia uma laran no mos selu alin nain rua sira nia eskola.
Maluk lee nain Lafaek news nian, Moris hanesan defisensia matan no la senti mundu nia furak nee la fasil, maibé Asamu la lakon vontade atu muda nia moris hanesan ema babain.
Istoria badak kona-ba Asamu, iha tinan 2003, Asamu nia matan di’ak hela, bele halo buat hotu, tempu la’o da-daun no nia haree rai komesa malahuk, nune’e too 2004 nakukun falun metin ona nia matan hateke buat hotu la hetan, mundu kloot husi nia oin no sente buat hotu dook husi nia hanoin.
“Kronologia ne’e akontese iha 2003 sira ba buka moris iha Urahou, kuu kafe iha Urahou, primeiro akontese ba ha’u nia matan sorin, fila mai halo tratamentu kultural di’ak fila fali iha 2004 komesa avansa ona ba SMP,” dehan Asamu ba Lafaek News iha nia rezidénsia aldeia Leubasa Lauana, 21/11/24
Nune’e bainhira rona istoria husi Asamu nia alin Abrão haktuir ba Lafaek News katak, molok akontese ba nia maun Asamu ne’e ba dahuluk nia sente monu ba rai, no nia hader fila-fali hateke ba rai nakukun falun metin iha nia matan, nia hanoin kalan ona, maibé tempu sei loron hela, maibé Asaumu la haree ona naroman, iha 2004 ne’e deside sai tiha husi eskola, ho razaun matan labele hateke buat hotu, pasiénsia Asamu iha de’it ho nia osan uituan ne’ebé hetan husi kafé, osan uituan ne’e loke de’it kioske kiik hodi nia bele hetan osan uituan sustenta nesesidade uma laran.
“Nia mos reforsa selu alin mane ne’ebe tuir nia selu to SMA remata laiha, maibé atu kontinua ba Universidade, kbiit la too ona, defisiénsia matan, no apa mos katuas ona enatun laiha vontade atu buka osan ona,” haktuir Abrão.
Alin husi defisiénsia matan ne’e mos haktuir, iha tinan 2018, parte autoridade lokál hamutuk ho Ministériu Saúde foti ona Asamu nia naran kona-ba defisiénsia matan nian, maibé too agora seidauk iha rezultadu.
“Iha Ministériu Saúde mai foti ona dadus iha ne’e, maibé to agora laiha solusaun ami lori nia tama to Glenu, más la hetan ajuda husi parte relevante sira, Ha’u atu rekomenda ba sira liliu parte saúde favor ida labele hein iha sidade tenki tun ba halo sosializasaun iha area rural atu identifika ema ne’ebé moris vulnerável, liu-liu defisiénsia sira tanba sira menus de informasaun sira labele asesu ba nasional entun sira garante de’it sira nia moris ne’ebé iha,” nia esplika
Samuel de Deus iha alin nain kompostu husi feto ida no mane sira nain rua moris hamutuk aman faluk Agustinho Soares, tanba sira nia Inan fila ona ba aman maromak, Asamu iha alin nain rua mos ida defisiénsia tilun no nia alin feto ne’e mos defisiénsia matan hanesan nia maun Asamu, Asamu ho defisiénsia matan kontinua luta husi nia kioske kiik oan ne’e atu bele kontinua hatutan sira nia moris loron-kalan.
Jornalista : Maria José
Editor : Agapito de Deus
