Lafaek News—Akademista Universidade Nasional Timor Loro Sa’e (UNTL), Departamentu Dezenvolvimentu Komunitáriu, Julio Aparicio deklara Orsamentu Jeral Estadu tinan 2023 la presiza hasai kedan montante biliaun 1.8, tanba mandatu oitavu governu limitadu ona sei impaktu ba iha prosesu ezekusaun.

Julio fundamenta, polítika VIII governu ba iha OJE 2023 biliaun 1.8 di’ak, maibé tenke iha konseitu klaru katak prioridade saida mak sei halo iha tinan 2023 ne’e, esperiénsia iha mandatu VIII governu hahú husi primeira mandatu too ohin loron gasta osan povu nian, maibé povu la sente benefísiu direta, realidade grupu kiik de’it mak goja.

“Ba ha’u orsamentu 1.8 Biliaun planu membru governo di’ak maibé ita tenki hatene nia prioridade saida mak ita bele halo keta halo ba  orsamentu boot hanesan ne’e, más ne’e ba viajen lokal de’it atu  ita gasta osan de’it ne’e ladún loos, tanba ne’e mak membru PN sira tenke haree osamentu kundu boot hanesan ne’e fo benefísiu ba povu ne’e no iha duni rezultadu ba povu,”katak Julio Aparicio ba lafaek news iha kna’ar fatin UNTL Kaikoli semana ne’e.

Akademista ne’e dehan, orsamentu estadu ne’e katak osan povu nian, tanba estadu mak povu, se osan povu nian tenke fo ba povu ho mekanizmu ne’ebé adekuadu, la’os benefisia de’it loron ida rua nia laran, estabelese indústria oi-oin atu nune’e loke kampu servisu ba ema barak hodi hasa’e kreximentu ekonomia iha rai-laran, produtu lokál bele folin povu moris ho dignu.

“Ha’u la haree ba ida ne’e más importante mak ninia benefísiu tenki ba povo tenkr iha rezultadu iha evidénsia ne’ebé mak povu sente katak orsamentu boot hanesan ne’e agora ami mos hetan tanba osan ne’e povu nian la’os PN nian no la’os membru governu sira nian, iha planu orsamentu ne’ebé boot povu mos tenki senti dezenvolvimentu ne’e boot, labele ita asesor sira mak manan osan boot, ministru manan osan boot, halo tan viajen lokál no estranjeiru  entaun orsamentu ne’e ninia benefísiu goza de’it ba membru governu, asesor no mos grupu balun de’it, ha’u hakarak orsamentu ne’ebé boot ne’e tenki benefísiu ne’e boot liu ba povu labele ba konsentrada de’it iha membru governo iha PN, tuir lolos governo ida agora ne’e mandatu sei hotu iha 2023, maibé dalaruma la to iha fim de 2023, tan ne’e tenki hare ba osamentu ezekuisaun 2022, nia ne’e la’o oinsa depois  2023, nian la’o oinsá laiha mudansa ida iha rai laran,” katak Julio Aparicio.

Iha sorin seluk, reitor Universidade da Paz (UNPAZ), Adolmando Amaral akresenta, OJE 2023 ho montante biliaun 1.8,  orsamentu estadu kada tinan boot, tanba membru governu boot duni, nasaun ki’ik ida membru governu boot orsamentu jeral ne’e tenke boot, nune’e bele fahe ba ministériu sira.

“Tanba ne’e ak ita husu nasaun  ki’ik ne’e haree hamutuk ministériu ne’ebé mak importante de’it hodi hatan ba ita nia situasaun nune’e orsamentu ne’e ki’ik,”katak nia.

Orsamentu boot ne’e di’ak ba povu, maibé orsamentu boot ba operasionais kada tinan ba ministériu sira nia tarjetu ba povu nia moris ida ne’e mak problema agora da-daun ne’e, orsamentu boot ne’e halai hotu ba atividade operasionais saláriu vensimentu, maibé nia efeitu ba dezenvolvimentu ne’e laiha, tanba orsamentu metade husi orsamentu boot ne’e sira gastus hotu ba ida ne’e.

“Agora ida ne’e tinan ikus ba oitavu governu ne’ebé ita hanoin katak iha 2023 eleisaun parlamentar mai  di’ak partidu sira ne’ebé mak deletu atu forma governu haree hamutuk Ministériu ki’ik oan maibé Ministériu ida ne’ebé servisu atu lori povu ne’e ba moris di’ak, labele hanesan agora  Ministériu barak povu moris hanesan ne’e hela, dezenvolvimentu laiha, orsamentu gasta tinan ba tinan hahu husi millaun 1.3, 1.4 sa’e ba 3 milioens agora 3 milioens Tinan oin sira tau tan 3 milioens,”katak Adolmando.

Orsamentu boot tebes ne’e nia problema mak ida ne’e too agora ezekusaun agora foin too   36 %.signifika sira tau orsamentu boot sira nia kapasidade manajerial atu  halo ezekusaun ne’e mak ki’ik demais, subsídiu 200 USD ne’e iha 2022 mos sira tau tiha ona, hanesan sesta bázika, la’os foin tinan ida ne’e.

Iha tinan ida ne’e tanba  komprimisiu polítiku ne’ebé sira halo iha eleisaun Presidensiál sira promete kada uma kain tenke hetan 200 dlr, ne’e mak agora sira inventa tan orsamentu jéral estadu Dezembru atu hetan tan kada uma kain 200 dlr.

Ida ne’e laiha efeitu tanba hahalok ida hanesan ne’e sira halo tiha ona iha tinan kotuk iha orsamentu estadu 2022 nian, laos orsamentu ne’e boot tanba 200 USD ne’e, ne’e laiha lójika, lójika ne’e mak orsamentu ne’ebé boot dezenvolvimentu tenke la’o, ekonómia tenke sa’e atu lori povu ba moris di’ak.

“Sira nia komprímisiu polítika 200 USD, no sesta bázika ne’e tinan kotuk tau tiha ona agora iha fin do mandatu sira tau tan 200 USD, ne’e intensaun de’it atu povu hili nafatin sira, maibé povu la beik ona,” nia afirma.

Reitor UNPAZ ne’e rekomenda governu tau prioridade ba orsamentu 2023, sira nia atividade ne’e hela fulan 7 de’it, fulan 7 ne’e sei la halo milagre ho orsamentu ne’ebé sira aprova, di’ak liu mak sira konsentra ba programa prioridade sira, maibé ida ne’ebé urjente liu, sira bele rezolve tuir sira nia kapasidade, se sira obriga an iha fulan 7 nia laran sira sei la halo buat ida.

“Ita nia povo ne’e maiória mak moris argikultura maibé ita la’os nasaun agrikultura tanba  ita nia produsaun agrikultura ne’e ki’ik demais, maibé ita nia povu ne’e maiória moris ho argikultura tanba ne’e mak tenke agrikultura ida ne’ebé ita bele tau,”nia dehan.

Jornalista : Rita Moniz

Editór        : Agapito de Deus