Lautem-(Lafaek News)–Loron matan sa’e iha dadeer tiru borus uma barraka ho medida 3×3 ne’ebe inan feton Anita ho oan nain hat nia horik fatin iha ne’ebé sikat an iha povosaun (aldeia) Ira-chau, suku Pairara postu Lautem, munisípiu Lautem ninia ukun nia okos ne’ebé moris seik kiak no rabat rai.
Rezultadu husi independensia 2002 kompleta idade Timor Leste nian tama ona ba tinan 19, ukun nain sira nunka haluha lia-fuan libertasaun povu, husi kiak no mukit iha ibun tutun, no povu tenke moris di’ak, maibé lia-fuan ne’e hanesan obskurantizmu (kari rahun ba povu nia matan) de’it atu povu kiik sira labele lakon konfiansa ba retórika polítika husi ukun nain.
Ibun ne’e mamar tebes bainhira hasoru povu kiik sira iha baze, sempre temi povu nia kiak no mukit, maibé realidade laiha asaun konkreta atu responde ba lia-fuan hirak ne’ebé ko’alia iha povu nia leet.
Hatudu iha situasaun real iha baze inan feton Anita da Silva idade (50) ho nia oan hat, horik an iha nuu tahan okos ho medida 3×3 iha aldeia Ira-Chau, suku Pairara postu administrativu Lautem, munisípiu Lautem.
Uma nia lolon ne’ebé didin nuu tahan lahuk no dodok da-daun, tali hirak be kesi netik nuu tahan namkore, tanba loron habai lahuk liu ona, hanesan feto enerjia la forte hodi tesi netik tali foun atu troka tali ne’ebé namkore husi nuu tahan hirak be falun uma nia didin hodi satan udan anin no maho-wen.
Nuu tahan hirak be iha didin lolon mos labele troka ona, tanba laiha forsa atu sa’e nuu hodi hatun fali nuu tahan foun nune’e bele troka hikas nuu tahan dodok no lahuk ona, tanba hanesan inan feton ne’ebé idade avansadu, sukat iis la too atu halo servisu, tanba tuir tradisaun no kustume iha Timor mane mak iha merese atu sa’e ai ne’ebe ho lolon as.
“Uma hahu dodok da-daun didin sira ne’e ha’u taka de’it ho nú tahan dala ruma iha tempu kalan udan akompañia ho anin kalen sira ne’e anin hú sai hotu hau ho hau nia oan sira tenke hader tó loron” dehan Anita da silva ba Lafaek News, (29/06/2021) iha suku Pairara, aldeia, Ira-chau, postu administrativu Lautem, Munisipiu Lautem.
Inan feton ho oan nain hat la’os terus de’it uma nia kondisaun, maibé mós terus ba hahán, tanba aihan nu’udar is moris ba kiak no riku, se laiha aihan maka laiha mos forsa atu moris hanesan ema kriatura, ho forsa ne’ebé la natoon ona tenke kesi kabun husi dadeer too kalan (dala ruma), se mak atu tau matan,
Nune’e, too ohin loron laiha família ida atu hatan netik lian halerik husi inan feton ho oan nain hat ne’ebé horik iha barraka be didin ho nuu tahan, taka ho kalen dodok hirak be udan ho mahawen tirus burus husi kalohan nia bokon hanesan iha dadeer madrugada.
Inan ne’e neon la namlaek no fuan la nonok de’it ho susar ho terus ne’ebé iha sira nain lima nia matan, atu teri netik dalan ba moris nian hodi sustenta oan nain hat ho bikan hat iha oras dadeer, meiudia no kalan, maromak la taka matan iha momentu bainhira taka liman hodi harohan ba susar no terus ne’ebé sira hasoru, tanba maluk balun ne’ebe iha toos luan kontratu inan faluk ne’e hamos batar duut, selu ho foos lata rua dala ruma mós ho osan rahun hodi uza sosa netik foos mutin ba sira nain lima ninia kabun.
“Ha’u nia oan nain haat, dala ruma ami hahán kalan nian laiha ami toba de’it hanesan tó loron rua, hau buka maneiras oi-oin ba hamos ema nia batar duut mak foin ema fó foos lata rua ka tolu hanesan ne’e,” espresa husi Anita do Santos.
Ho halerik inan feton ho oan nain hat nian, Acacio da Cruz nu’udar bali nain ka kaer ukun ba povoasau Pairara la nega kona-ba problema ne’ebé inan Anita hasoru, maibé nia parte seidauk hatoo ba parte kompetente liu-liu Ministériu Solidariedade Sosial no Inkluzaun munisípiu Lautem ho razaun legalidade komunidade ne’e rasik la klareza.
“Ha’u seidauk hatoo problema ne’e ba iha parte relevánsia sira, tanba nia legalidade ne’e seidauk fiksu nia husi suku Baduro mak foin mai hela iha ne’e tanba ne’e dokumentus kona-ba ninian ha’u seidauk relata ba parte kompetente sira,” katak xefe Pairara ne’e.
Seraké ukun nain husik deit nia povu terus hanesan ne’e ou ka iha ukun nain husi suku to nasional sei iha reponsabilidade ba nia povu nia moris diak.
Jornalista : Anselmo Monteiro
Editór : Agapito de Deus
