Lafaek News–Autoridade seguransa Servisu Migrasaun ho Polisia Republik Indonesia (NTT) deporta tan Timor-oan ne’ebe involve iha GAM PSHT, hamutuk 164 mai Timor Leste,hafoin sae sintu liu husi dalan ilegal, deskonfia nain 3 hatudu sintomas isin manas.
Estadu Maior Koordenador Segundo Adjuntu Operasaun, Superintendente Marcos Siqueira informa, membru GAM PSHT sira nee sei lori hotu ba Dili, maibe dala ruma mos sei lori ba kuarentina iha munisipiu seluk tanba nain 3 hetan sintomas isin manas.
“Sira ne hotu mesak membru GAM PSHT, tan ne’e ita sei tau sira iha fatin ida, maibe ohin nain 3 iha sintomas isin manas entaun ita sei haree fatin ba sira no intrega ba parte saude hodi haree sira nia kondisaun ,” dehan Estadu Maior Koordenador Marcos ba jornalista iha fronteira Mota-Ain Bobonaru, Sabadu 21/08/2021.
Estadu Maior Koordenador Marcos esplika, sira (membru PSHT) barak mak entrega aan ba sira nia responsavel iha Indonesia depois mak husi kodim Indonesia kontaktu mai ekipa mediasaun iha Timor-Leste maske ema bolu membru GAM PSHT nee tama ilegal maibe agora sira tama mai tuir dalan legal.
“Ita nia saude sira mos identifika ona sira ne’ebe tama uluk, nain 65 mak hetan pozitivu Covid-19, entaun Membru PSHT sira ne’e hotu, kumpre tiha loron 14 iha kuarentina sei tuir investigasaun hodi hatene sira nia kronolojia tama Indonesia hori bainhira,” nia esplika.
Entretantu, Membru Grupu Arte Marsiais hamutuk 64 kompostu husi mane 59 feto nain 5, no husi munisipiu 5 kompostu husi munisipiu Baukau, Bobonaru, Ermera no barak liuhusi munisipiu Dili.

Iha sorin seluk, Reitor Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) João Soares Martins hateten, sidadaun ne’ebé atu hakat liu fronteria presiza liu husi dalan legal se la’e hatudu la respeitu ba nasaun, nia hato’o asuntu ne’e afoin partesipa misa 40 dias matebian Miguel Maia iha katedral, sexta, (20/08/2021).
“Ita iha nasaun, ita atu hakat ba karik labele hakat ilegal tenke liu husi kanal ne’ebé formal, dalan ne’ebé mak governu loke, agora ita lao ilegal ne’e ita larespeitu ita nia nasaun rasik,” dehan reitor UNTL ne’e.
Nia afirma, dalan diak atu elemina movimentasaun ilegal sidadaun sira pasa fronteira rai maran entre Timor-Leste ho Indonesia, parte governu presiza tenke reforsa seguransa iha fronteira no mos presiza kolaborasaun konsiensia sidadaun sira nian hotu, tanba movimentasaun ilegal pasa fronteira ikus ne’e mai husi joven membru grupu arte marsias sira (GAM) maka komite fila-fila no atu rezolve situasaun ida ne’e mak, governu presiza halo ona legalizasaun ba GAM atu ikus mai bele eleminal movimentasaun ilegal hirak ne’e.
“Ne’e bei-beik tia ona, hau nia pontu de vista katak talves governo tenke melegalkan ona, governu tenke fo ona legalizasaun ba sira, fo sira tenke kumpri buat sira ne’e, para bele sae sabuk, sae deit iha rai Timor ona, ita lapresiza tenki ba ne’eba,” dehan João.
Reitor hateten tan, movimentasaun ilegal sira ne’e hakontese, tanba governu bandu tiha grupu arte marsias sira iha Timor laran, maibe realidade grupu sira ne’e nafatin kontinua hela sira treinu, tan ne’e dalan ida diak atu rezolve situasaun ne’e GAM tenke halo rejista ho legal atu governu bele halo kontrolu ba GAM nia atividade.
Nia husu, ba membru GAM sira ne’ebé bai-bain troka sintu (sabuk) iha nasaun visinu Indonesia, tenke pasiensia hodi tuir prosesu sira ne’ebé governu iha, tanba ida ne’e bele sai hanesan solusaun atu elemina movimentu ilegal sira.
“Apela nafatin ba ita nia joven sira tuir ne’e karik bele tahan-an oituan, se atu ba karik liu husi prosesu normal, lapresiza tenke lao ida hanesan ne’e, ne’e ladun diak,” reitor ne’e afirma.
Nia hakotu, posibilidade movimentasaun ilegal hirak ne’e bele fasil halo trasmisaun ba virus Covid-19 no variante Delta atu alarstra ba komunidade no familia sira husi pesoal sira tamba ne’e membru GAM hirak presiza pasiensia lai.
Liga preukupasaun publiku ba iha situasaun movimentasaun ilegal iha fronteira, komandante Unidade Patrollamentu Fronteira, Superintendente Polisia, Euclides Belo informa, nia parte prontu simu kritiku no simu mos opiniaun husi publiku bainhira seguransa iha fronteira hala’o servisu ladun diak ka iha failansu ruma.
“Hau la alergi maluk sira nia kritika no opiniaun maibe bainhira halo kritika tenke fo solusaun la bele hatene kritika deit la fo solusaun entaun lalika kritika, tanba hau kaer kargu nee laos hau nia privadu maibe kargu nee instituisaun no povu nian,” dehan Komandante UPF Euclides ba jornalista iha nia knaar fatin Batugade Bobonaru foin lalais.
Komandante UPF Euclides relata, dala ruma sidadaun balun fo sala de’it ba PNTL, maibe nia husu ba publiku, atu la bele fo kulpa ba PNTL tanba agora Euclides mak komanda hela seguransa iha liña fronteira.
“Bainhira imi haree buat balu lalos iha Fronteira, husu ba Sidadaun hotu-hotu la bele fo sala ba PNTL, maibe bele fo mensajem no komunika direita mai hau Karik ami iha fallansung tanba hau hetan nomeiasaun atu lidera seguransa iha linha fronteira maibe fronteira ita hotu nian,” Nia esplika.
Iha asuntu seluk Euclides deklara, Ohin nia halo konversa ho Dandim belu Tenente Koronel kona-ba Timor-oan ne’ebe ba Indonesia liu dalan ilegal agora iha ema nian nasaun ne’e, viola ema nia lei no viola mos Timor-Leste nia lei.
“Dandim Belu fo hatene ona hau katak, sira fo ultimatu ba Timor oan neebe agora sei iha indonesia atu entrega aan lalais ba autoridade seguransa indonesia tanba loron ikus mak kinta semana oin maibe liu tiha ida nee autoridade Seguransa la iha ona toleransia ba asaun nee,” nia konta
Nunee mos Euclides afirma, garate Timor-oan ne’ebe agora sei iha Indonesia bele entrega aan ba autoridade seguransa Indonesia nune’e sira bele entrega liu husi portaun ida dalan legal.
Jornalista : Orlando Magno/ Simão João Mira Fraga
Editor : Agapito de Deus




