Lafaaek News—Reitor Universidade da Paz, Adolmando Soares Amaral hateten, governu konstituisional da-8 tenke konsentra iha nia politika orsamentu jeral estadu (OJE) 2021 ne’ebé aprova no dekreta ona husi Prezidente Republika Francisco Guterres Lú Olo.
“Orsamentu 2021 ne’ebe boot tebes, ita hakarak orsamentu sira ne’e sira tenke iha nia ezekusaun ne’e tenke bazeia ba programa ne’ebé sira deskuti iha parlamentu, iha momentu kuandu sira lori orsamentu ba deskuti iha parlamentu,” dehan Reitor UNPAZ Adolmando Soares ba Lafaek News iha nia kn’ar fatin UNPAZ foin lalais ne’e.
Durante primeiro no segundu ano governasaun VIII governu konstituisional la’o de’it ho orsamentu duadesimal, laiha orsamentu proprio ba orsamentu jeral estadu tanba hasoru impase politika, elisaun antisipada no mos invasaun moras Covid-19 iha Timor Leste.
Akademista ne’e esklarese, governu ne’e la’o de’it ho orsamentu duadesimal ne’e so bele garante de’it operasionais iha lina Ministeriais hotu, labele halo dezenvolvimentu liu liu ba dezenvolvimentu kapital umanu, kapital dezenvolvimentu no kapital menor sira, maibe iha tinan 2020-2021 governu ne’e hetan ona nia orsamentu propriu ba OJE 2020, hetan promulgasaun husi Prezidente Republika hamutuk 1.4 no iha 2021 sae ba 1.8 tuir mai governasaun ne’e la’o seidauk too fulan liman hamosu tan orsamnetu ratifikativu no orsamentu total ba tinan ida ne’e sae hamutuk 2.1.
Akademista ne’e hatoo nia observasaun katak kada ministerias sira halo ezekusaun OJE latuir saida mak primeiru ministro hateten iha nia intervensaun plenaria bainhira sira lori orsamentu ba iha parlamentu nasional, iha Primeiro Ministro nia intervensaun hateten katak orsamentu sira ne’e boot maibe orsamentu sira ne’e ezekusaun tenke bazeia ba program hotu ne’ebé hetan aprovasaun husi prezidente no kada lina ministeriais bele ezekuta tuir progrma ne’ebé aprezenta ne’e.
Nia afirma ikus ikus ne’e iha ministeriu barak la iha komitmentu ba programa ne’ebé sira aprezenta maibe hamosu fali programa foun razaun tamba situasaun covid hodi sira halo fali buat seluk inklui mos dezastre 4 de april seidauk rezolve hotu.
“Ha’u nia hanoin ida ne’e la loos, orsamentu jeral estadu ida bainhira kuandu ita lori ba diskuti hetan ona aprovasaun ita tenke tau kedas orsamentu rezerva iha fundu kontizensia para iha situasaun balun ne’ebé mak ita la prevee ita nia programa ne’ebé hetan ona aprovasaun ita bele foti husi fundu kontizensia para atu bele rezolve emergensia, labele ida be hetan tia ona aprovasaun ne’e mak ita muda mai muda ba hanesan agora ne’e,” dehan, Adolmando.
Akademista ne’e dehan, razaun sira ne’ebé governu aprezenta ne’e bele los hotu, maibe tenke komprova husi povu rasik, orsamentu ne’ebé promulgadu husi prezidente hamutuk ba OJE 2021 hamutuk 1.8 aumente orsamentu ratifikativu halo nia sa’e ba 2.1, maibe ikus povu la sente efeitu pozitivu husi orsamentu ne’e rasik, tanba realidade povu hakilar ba infra-estrutura iha fatin fatin, preokupasaun ba bee mos, eletresidade, estradas, saúde no edukasaun, paralende problema infrastrutura kreximentu ba ekonomia mos la sa’e.
“Ita iha 2020 monu ba iha 6%, mai 2021 ho orsamnetu ne’ebé boot podia nia sae lae, aumenta menus tan ba 8.3 haa ne’e pregoju tebes ba ita hanesan nasaun ida tamba sa mak ita nia orsamentu jeral estadu ne’e boot, ita nia povu sira sei lasente efeitu husi dezenvolvimentu depois ita nia kresimentu ekonomia la sa’e monu tan mak iha,” nia akresenta.
Nia hatutan, governu ida ne’e ho osan ne’ebé boot maibe laiha kapasidade ne’ebé klean iha ninia ezekusaun atu hatan ba ninia politika rasik ne’ebé hetan ona aprovasaun, maibe iha esperansa katak ho orsamentu ne’ebé mak boot ne’e bele armoniza fali situasaun sira ne’e naran katak sira labele ses husi no halo fali buat seluk.
“Ha’u optimista boot ho orsamentu ne’ebé boot ne’e governu bele rezolve ida ne’e naran katak governu ida ne’e konsentra ba ninia politika ne’ebé hetan ona aprovasaun no prezidente rasik promulga tia ona orsamentu,” nia hateten.
Ikus liu nia hateten, ba lider ne’ebé atu kaer ukun tenke mai ho fuan boot no ho laran tomak, sai servidor ba povu no rai ida ne’e atu iha tinan lima (5) mai povu nafatin tau fiar ba sira.
Estajiadu : Simão João Mira Fraga
Editor : Agapito de Deus
