Lafaek News—Iha laletek ás aldeia Kaituto suku Ailok hafalun familia simples ne’ebé luta hasoru kiak no susar ne’ebé invade hela kbiit laek António Mouzinho ho nia kaben Domingas Teresa, ne’ebé dook hosi sidade no dook hosi osan ninia movimentu.

Familia vuneravel Antonio ho nia kaben Domingas Teresa ninia moris depende liu ba iha aihan lokal hanesan ai-farina, fehuk no talas atu hatuan moris loro-loron, dala ruma sente sai baruk, nune’e inan Domingas tenke deside an hanesan xefe familia hodi servisu ajuda nia kaben António Mouzinho ne’ebé kondisaun saúde la permite ona.

Haree ba saúde António nian labele ona atu halo servisu todan, nune’e Avo Domingas ho idade 48, tenke sai hanesan mane hodi fila-rai kuda modo, mostarda ho alfase, servisu ho pasiensia iha loron manas laran, la hatene kole, atu nune’e bele leba netik futun id aka rua ba merkadu hodi troka foos no mina hodi bele sustenta sira nia moris.

Tebes no moris ne’e la fasil tenke liu hosi terus, hisik kosar-wen, kesi kabun atu hetan de’it etu bikan ida, tenke la’o kilo-metro 3 hosi suku Ailok tun mai merkadu Bekora hafoin hetan dolar rua ka tolu, sorte di’ak hetan netik osan rahun, sorte la diak ema la sosa tenke troka de’it ho foos lata rua ka tolu hodi la’o sae fila fali ba Ailok.

“Iha ne’e ha’u mak hanesan ba fila liman, iha terminal iha ha’u lori hanesan modo baian ho alfase leba tun ba, husi ne’e too iha terminal oin ne’e kuaze oras 1, tanba dook ba mak folin hotu fila sedu, mak la hotu fila tarde, ha’u sai husi uma tuku lima lokraik mak foin ba, mak hotu entaun osan ne’e ha’u hodi sosa fali sasan sira uma laran fos rahun, folin ha’u lori tun ba ne’e mak $ 15 ou $7 hanesan ne’e, ha’u leba tun husi ne’eba todan mas pasiensia de’it ona, modo ha’u lori ba mak la folin entaun fila mai ami han de’it ona, ai-farinha, fehuk no batar,”Kbiit laek Domingas hatoo ba Lafaek News, iha nia rezidénsia Ailok postu administrativu Kristu-Rei, 10/10/2025

Avo António ho Domingas, hamahan-an de’it iha uma barraka kiik ida ne’ebe prega ho kalen feruzen no hosi uma kotuk tonka ho ai, tanba ai-rin haat dodok ona no iha tempu udan no anin boot sira nain rua sente la hakmatek, maibé fiar de’it ba maromak buat hotu sei la’o ho di’ak.

Uma ne’e harii iha 2006 too ohin loron, iha tempu ne’eba, avo Domingas sosa ho folin modo nian, maibé osan rai hamutuk mak foin sosa kalen hodi halo uma ne’e, maibé ohin loron uma ne’e nia kondisaun ladun diak ona, hanoin atu troka fali kalen ho airin, maibe sukat iis la too.

“Ha’u fan modo ne tau hamutuk mak hola kalen hirak ne’e para taka netik ba sorin besik kama ne’e atu labarik sira keta mai karik toba diak, mak udan boot los ona ne’e ami tenki halai ba dapur toba iha ne’eba hotu de’it, tanba bokon ona, mak anin boot ne’e uma mos nakdoko hotu ita tauk los, maibé ita atu halai tan ba ne’ebe ita tenki hela nafatin tanba ida ne’e mak ita nia uma,” Domingas Teresa haktuir.

Tuir istória hosi avo mane no avo feto ne’e katak, sira nain rua iha oan hamutuk nain-8, maibé sira seluk mate hotu hela de’it nain 2, nain rua ne’ebé sei moris hela de’it ho família sira, maibé la eskola, tanba sira nain rua laiha osan hodi sustenta ba eskola.

“Oan mane nain rua ne’e mak Abril Mouzinho da Costa ho idade 17 no Flaviano Mouzinho ho idade 15, hela iha aldeia Kitutu Suku Ailok hamutuk ho ha’u nia familia sira,” Avo Domingas relata.

Iha fatin hanesan, avo Antonio Mouzinho mos rekonese saida mak nia kaben Domingas halo hanesan nia kaben Domingas mak troka nia fatin hodi buka osan sustenta sira nian rua ninia moris loron-kalan,

“Ami iha oan na’in 8 fila hotu hela rua de’it, sira nain rua hela tiha ho familia sira hodi buka moris hanesan fila liman, sira naiń rua la escola hotu tanba osan mak laiha hodi sustenta sira ba, escola ami hela iha nee durante tinan 2006 ona kalen sira komesa aat ona, didin sira lahuk ona nee tempu udan nee uma laran bokon hotu ami halai ba toba fali iha dapur de’it tanba kama bokon hotu, udan sira sulin husi kalen nia kuak sira ne’e, didin sira ha’u lori ai-satan ne’e tanba nakloke hotu ona, ha’u lori ai-kiik oan sira ne’e taka ba atu anin labele huu, kalen sira ne’e, udan mai karik labele tama barak liu, mak tempu bai loron ne’e mos deskansa la diak tanba loron manas tuun husi didin nia kuak sira ne’e mai, kama laran manas hotu halo ita deskansa iha tempu loron mos la diak, tempu anin boot ne’e anin huu didin sira ne’e ba mai loos, halo ita rona barullu loos,” haktuir Avo António Mouziho ba Lafaek News iha nia rezidensia simples aldeia Kitutu suku Ailok foho leten.

Iha tempu ne’eba, lafaek news ba konfirma kedan autoridade lokal, aldeia Kitutu, Alcino do Rego, rekonese avo António ho nia kaben Domingas hela iha aldeia Kitutu no sira nain-rua moris vunerável tebes, no sira nia moris depende de’it ba toos hodi kuda modo atu nune’e bele hatutan sira nia nesesidade loro-loron.

“Ha’u koñese sira nain rua, ha’u nia komunidade sira iha oan nain rua mane hotu no sira nia moris depende de’it ba mak modo, mak tempu udan ne’e labele fan ona, tempu bai loorn mak fan, iha tempu naruk sira nia hela fatin át duni hanesan ne’e, udan sira sente la diak, hela fatin mos la di’ak, dalaruma didin tiha ho kalen anin sobu tiha kalen didin fali ho au, ami ho suku sira ami bebeik ba haree, momentu rekolla ona dadus iha 2022, ami hatama ba iha PNDS kuaze 50 hanesan ne’e maibé la hetan apoiu, tan ne’e ha’u husu ba parte relevante sira tau matan hela ba ha’u nia komunidade ne’e, hanesan kalen hodi taka netik barraka ne’ebé familia ne’e hela ba,”Xefe aldeia Kitutu Alcino do Rego rekomenda.

Autoridade lokal ne’e, relata katak komunidade sira iha aldeia ne’e maioria moris agrikultor, no susar asesu merkadu ho di’ak, tanba kondisaun estrada la di’ak, halo komunidade sira obrigatóriu tenki leba husi aldeia Ailok tun too terminal Bekora hodi hetan netik dolar ida ka rua hodi sosa fali foos lata id aka rua hodi hatutan sira nia moris.

Entretantu, tuir dadus hosi autoridade lokal ne’e haktuir, komunidade iha aldeia Kitutu suku Ailok hamutuk 980, total kbiit laek hamutuk uma kain 20, ema nain 10 mak serivisu hanesan funsionáriu no aldeia refere la asesu ba sentru saúde, bainhira inan-isin rua inklui pasiente ne’ebé moras grave tenke tula ho motor lori too mai sentru saúde Bekora hafoin hetan tratamentu inklui inan isin rua sira bele partus.

Jornalista : Maria José de Jesus