Por : Shalar Kosi FF
INTRODUSAUN
Iha fulan ne’e nia laran, ita rona ema hotu ko’alia kona ba salário minímu, hasae salário minímo, ita mos rona televijuan sira realiza debate konvida akademiku sira ba debate. Ita mos assiste Parlamento no’o Governo hahu’u asumi pojisaun iha matéria ne’ebé relasiona ho salário minímo atu hatudu katak governo mos preokupa ho injustisa salarial. Husi sorin seluk, ajensia internasional sira hahu’u mos foti tema ne’e hanesan los karik salário hasae resolve ona problema desenvolvimeno ekonómiku iha sociedade nia laran.
Ita la rona ema ida ko’alia kona ba sistema, kona ba modelo produsaun. Ita la rona mos ema ida ko’alia kona ba lejislasaun atu regula merkado livre iha ita nia kruzamentu produsaun ekonomika. Ema hotu, maibe triste maka la’os traballadór hotu organiado atu aborda kestaun salário ne’ebé kesi diretamante nia vida. Falta de organziasaun traballadór ne’ebé kredivel, forte ho reprejentasaun massas, no’o ho orientasaun ideolojika ne’ebé maka solida, luta ka revindikasaun ba salário ka modelo de produsaun ne’ebé justo sei labele konkretiza.
Ita mos la rona polítku sira, governante sira, Parlamento korelasiona kestaun salário minímo ho pretasaun de servisu sira ne’ebé instituisaun governamental sira, linha ministerial sira presta ba setor privado, kooperativo ne’ebé maka halo demora lisensiamentu, atrasa investimento, multiplika kritério adminsitrativo sira ne’ebé kumulativamente hamate inisiativa privada no’o kooperativa ho nia konsekeunsia sira ba multiplisidade no’o diversidade campo de trabalho iha Timor-Leste. La iha campo de trabalho oinsá maka iha opsaun salarial ba traballadór sira?
Interesante mos ita hare katak la iha perspetiva akademika ka ideolojika ida kona ba saida maka salário minímo ka salario nasional. No’o sa medida – sasukat maka governo ida bele uja atu determina salário ne’ebé justo iha etapa produsaun nasional, ka relasaun historika determinada ida iha prosesu produsaun ekonomia nasional, ka bens materiais necesário ba desenvolvimentu nasional.
ANÁLISE KONJUNTURAL NO’O TEÓRIKU
Ho hare ba relevânsia matéria ida ne’e, hau koko hakerek artigu ida ne’e ho perspetiva Marxista (teoria) atu tulun hamosu hanoin balun maka, karik bele, kontribui ba harikun (enriquecer) ita nia vijaun kona ba prosesu salarial iha Timor-Leste no’o modelo podusaun ida ne’ebé maka lori ita ba ko’alia ka debate kestaun fundamental, em vez de debate fali salário minímu.
Ita nia problema fundamental maka modelo de produsaun ekonomika, la’os kestaun salário maxímo ka minímo. Ita nia problema ida fali maka merkado, interkâmbio produtus, iha kontestu ida ne’ebé industria nasional sira kuaje ke la tama iha merkado, ita depende liu ba produtu importado sira. Hasae salário minímo, sem lejislasaun forte no’o kompletu, sei obriga produtor-importador hasae sasan nia folin. Iha espasu ida ne’e, governo lakon kibit atu kontrola sasan nia foilin. Resultado hanesan deit, salário minímo sae la garanta melhoria vida konsumo bens material sira, tamba sasan folin sae nafatin duma forma deskontrolada.
Ora bem, husi perspetiva Marxista (la importa ita konkorda ka lae, tamba ne’e perspetiva ida), salário minímo la-os medida (sasukat) ida kona ba justisa social nian, maibe nudar deit expresaun jurídika valor ida ne’ebé necesáriu ba ekuasaun relasaun prodisaun no’o ba reprodusaun forsa de trabalho (ema srvisu nain nian). Hare husi perspetiva expresaun jurídika, maka debate kona ba hasae salário minímo labele signfika katak ita iha intensaun atu harahun injustisa social iha sociedade atual ne’ebé nudar produto modelo de produsaun em marcha ka iha etapa histórika konkreta ida. Ita nia etapa konkreta atual maka karakterizado ho pralizasaun total produsaun dos bens primários de consumo no’o situa ita hotu iha dependênsia ba produto importadu sira.
Ita nia situasaun atual bele ita ekuasiona nudar formula real governo lakon poder kontrolo sasan nia folin no’o merkado predominantemente kontrolado husi produtu importadu sira. Iha ekuasaun realidade ne’e, oinsá maka governo bele materializa salário minímo no’o hatun sasan nia folin, ou pelo menos manteim, hodi nune’e salário minímo ne’ebé hasae iha signifikância iha traballadór nia vida real(?)
Husi mos perspetiva expresaun jurídika maka ita buka entende uluk lai modelo produsaun atual hodi bele entende gravidade situasaun salarial iha kontestu ekonomia jeral no’o nasional iha nia relasaun ho ajente produsaun sira iha ita nia sistema ekonomiku. So nune’e ita bele iha matéria lubun ida atu debate, entende fator sira ne’ebé influênsia prosesu produsaun ida iha etapa histórika konkreta.
Kaer ba doutrina Marxista, maka iha razaun de ser atu ita aborda, iha artigu badak ida ne’e pontu prinsipal sira husi analise marxista. Em resumu, maka hanesan tuir mai ne’e :
- Valor forsa trabalho nian – Ba Marx (iha nia livro ka nia obra Salário, Preço e Lucro), salário la selu, não paga o trabalho em si, mas sim o valor da força de trabalho do operário. Ne’e katak valor ne’e determinadu husi tempo ka horas trabalho socialmente necesáriu ba produz bens subsistênsia-nian maka traballadór no’o nia família presiza atu bele moris no’o kontinua servisu iha forma produsaun konkreta ida. Ne’e nudar sasukat atu nia bele adkiri ai-han (alimentação, hela fatin, roupa, transporte no’o sasan seluk ne’ebé nia presiza atu aban ba fali servisu fatin. Ho lian vulgar, salário permite deit nia rekupera nia enerjia atu aban ba fali servisu iha horas ne’ebé determinado.
- A mais-valia – ita entende katak traballadór produz, durante nia jornada-horas trabalho nian, valor ida ne’ebé superior- as’liu ba saláriu ida ne’ebé nia simu.
Katak tempo ne’ebé nia servisu atu produz ekivalente ba nia sustentu maka trabalho necesáriu. No’o jornada-horas seluk ne’ebé nia servisu maka konsideradu nudar trabalho excedente, produtu ne’ebé servisu nain apropria nudar forma ita hanaran Mais-valia. Mais-valia ne’e maka nudar baje de lucro.
Kontudo, análise akijisaun Mais Valia, ka nia aplikasaun iha modelo produsaun atual, presiza iha apofundamentu atu bele rekonsidera retorno kapital ne’ebé maka investido, hodi nune’e bele asegura ekilibriu entre salário ba traballadór, ba patraun no’o kontinuidade sirkulasaun kapital iha investimento. Iha kontestu ida ne’e iha nesesidade vijaun polítika de konjunto atu permite Timor-Leste adopta dalan ne’ebé ninian rasik, ka as vias de desenvolvimentu económiku própriu.
Ne’e presiza partido sira nia quadros enxerga teorias económicas no’o políticas, la’os halo deit política de xadres das afiliações husi tempo ida ba tempo seluk atu hatudu katak ida ne’e lakon militante, ida ne’eba militante ka apoiante sira aumenta. No fim, iha eleisaun la iha mudansa signifikativa.
Hafoin halo tiha expojisaun prinsípiu marxista sira, mai ita hare tok kritika ida ba konsepsaun saláriu justo ne’ebé ema barak hananu-advoga hanesan verdade absoluta sira. Iha sistema kapitalista , hanesan iha ita nia sistema atual (predominânsia mercado livre sem intervensaun Estado), troka entre kapital no’o trabalho ita hare hanesan justa ka ekivalente. Kontudu , karik ita hare’e ho okulu analitiku, prosesu ne’e subar hela (oculta) explorasaun estrutural ida.
Mai ita hare forma de explorasaun estrutural ne’e ho evolusaun ita nia sociedade no’o nia modelo de produsaun atual hodi ita enxerga debate kona ba salário minímo. Ita presiza aseita katak konsepsaun saláriu minímo tenta ka buka deit atu estabelese patamar(nível) ba sobrevivênsia, maibe la entende didiak necesidade real sira klasse operária nian, la entende interse setor privado no’o koo+erativo nian, la entende sasan nia folin iha merkado-custos de vida. Konsepsaun salário minímo sem entende necesidade forsa laboral nian, iha signifikadu repojisaun forsa trabalho ne’e ba loron aban.
Matenek nain ida fali, naran John Weston, afirma katak ideia atu aumenta ka hasae salário nominal sira sei automatikamente hasae sasan nia folin iha nia proporsaun hanesan, ho lia fuan seluk, salário nudar massa fixa ida ba valor ida iha fase ida.
Iha ita nia situasaun atual, luta ba hasae saláriu minímo, tenki ita entende nudar deit etapa ida atu hadia moris traballadór nian, maibe hasae saláriu minímo sem kontrola merkado ka sasan nia folin sei la supera relasaun de explorasaun iha sistema ka modelo produsaun ekonomia livre ne’ebé hatur an ba iha sistema trabalho asalariado.
KONKLUZAUN
Ba Timor-Leste problema la’os saláriu minímu. Ba Timor-Leste problema fundamental mak modelo de produsaun ekonómika ne’ebé tenki ekilibradu ka ajustado ba TL nia realidade.
Governo tenki iha lejislasaun ne’ebé diak no’o asegura, tanto direito sektor privado no’o direito traballadór. Governo tenki ativo ho lejislasaun no’o políticas atu asegura implementasaun artigu 138 – koexistência setor públiku-privado-kooperativo. Husik setor tolu ne’e maka regula valor de troka, oferta do salário, iha investimento no’o produsaun setor sira hanesan mineral, agrikuktura, turismu, industria artesanal, transporte sira.
Estado tenki asegura maka ekilibriu de konkorência, garanta ekidade no’o igualdade de kompetisaun entre setor produtivo sira. Aposta iha multiplikasaun setor de auto-emprego no-o kria meios de sirkulasaun no’o transbordo merkadoria sira.
Mekanismo legais no’o prátikas de konsensaun lisensa ka konsensaun utilijasaun rai ba investimentu privado no’o kooperativo-komunidade tenki hatur iha forma de naun diskriminasaun, lais-seleridade hodi impulsiona investimento privado tama barak hodi hamosu campo de trabalho iha setor produtivo agrikola, industria artesanal sira.
Enkoraja investimentu partisipativo entre setor privado-público-kooperativo. Kria lejislasaun ne’ebé kompreensivel.
Aumento produsaun, diversifikasaun sector produtivo sira, desenvolvimento sector komunitário no’o kooperativo sei haboot auto-emprego, reduz ema buka servisu, aumenta ka multiplika setor kambial no’o sirkulasaun merkadoria sira, maka solusaun ba salário digno-justo asente iha liberdade de opsaun laboral, la’os atu diskuti salário minímo.
Diskusaun salário minímo ba Timor-Leste la relevante iha fase atual. Diskusaun kona ba hadia mekanismu legal sira de investimento, haburas no’o haboot setor auto-emprego (komunitário-kooperativo) maka de momento relevante.
Diskuti hasa’e saláriu minímu di’ak, maibe saláriu minímu sa’e tiha, Estado la kontrola sasan nia folin, tamba difisil atu kontrola duni, maka la iha relevância, signifikância iha vida traballadór sira no’o mos investidor sira mos. Tamba kustus dokumentais, administrasaun no’o kustus seluk iha implikasaun iha roda administrasun no’o licenciamentu sira.
Saudasoens Revolusionária!


