Lafaek News—Faluk Ilda Mutubere ho idade 54, taka liman harohan ba oratóriu, tanba rai-henek la folin no foos laiha ona loro tolu. 

Nesesidade uma laran dependénsia liu ba Mota Komoro pineira rai-henek hodi sustenta ba nesesidade uma laran inklui oan sira nia estudu, maibé iha ambitu komfinamentu obrigatóriu ne’e faluk Ilda Mutubere ho oan na’in 6 defisil tebes atu hetan osan no loron tolu ona foos laiha atu konsumu.

 Inan faluk Ilda ho oan na’in 6 hela iha aldeia Lemokari, suku Manleuana, postu-administrativu Dom-Aleixo, munisípiu Dili, iha ne’ebé depedente ba rai-henek no hili fatuk iha mota-laran inklui lixu hirak ne’ebé iha valor ekonomia hodi bele hetan netik osan rahun ruma sosa foos sustenta oan sira iha moris loro-loron.

“Ami husu fo’os uituan ba vijinus konta dollar ida nian, mas hotu ona, Maromak ne’e loron tolu ona ami fo’os laiha, kalan pasensia toba de’it ona,” hatete Inan Faluk Ilda Mutubere ho mata ween iha nia rezidensia Manleuana, kinta (02/09/2021).

Hare’e ba kondisaun moris nune’e dala ruma ema bolu inan faluk ba hamós ema nia valeta no uma laran máka hetan foos karon ida, maibé la sufisiente ba sira atu tahan to’o semana no fulan.

“Ha’u ba hamós ema nia baleta no hamós uma laran to’o ha’u nia matan hare’e rai la hetan tanba rai rahun makas mas pasiénsia, tanba ita osan laiha naran halo tun halo sa’e para hetan netik foos nian, uma na’in atu fo osan máka ha’u dehan sosa ami nia foos saka ida ho mina de’it máka ami han hotu ona,” dehan ho mata-ween.

Alende problema nesesidade bázika uma laran, inan faluk mós enfrenta uma ho medida 5×7 kondisaun ne’ebé la seguru ba sira atu deskansa bainhira iha tempu udan, tanba kalen iha uma leten no didin haleu hahu kuak no balun aat ona, uma ne’e rasik kompostu husi kuartu rua inklui sala vizita.

Bainhira hakat ba uma laran hare’e direta sente rai manas hanesan iha infernu laran, maibé ne’e máka realidade moris, iha kuartu ida hatur exprimbet, maibé la ho gabus so nahe de’it hena hodi toba iha leten, hateke sa’e ba didin lolon no armáriu komesa aat tanba kleur ona, iha kuartu seluk hatur de’it kama ne’ebé prega ho ai kabelak.

“Uma ne’e ha’u máka halo durante tinan sia ona, maibé osan laiha hola de’it ai dollar rua nia folin lahok hotu ona ne’e, tempu udan ita toba araska tanba udan tama de’it, ita subar ida ne’e maromak kastigu ita entaun ita tenke jujur problema saida máka ita hasoru,” hateten Ilda.

Faluk ne’e laen kaben husik desde nia oan sira sei kiik iha 1999, oan na’in neen, tolu forma ona uma kain no tolu máka dadaun sei eskola, maibé laiha kbi’it  atu suporta sira nia estudu bainhira remata eskola primaria, pre-sekunadria no sekunádriu.

Maske enfrenta probelma hirak ne’e, inan faluk mós sempre hakruk no husu tulun ba nai maromak liu husi oratoriu ne’ebé hatur iha kuartu laran hafutar ho imajen illas nai maromak nian, tanba husi orasaun máka fó forsa no saúde di’ak ba nia hodi kontinua hatutan moris to’o rohan la’ek.

Entretantu reprezenta lideransa lokal iha aldeia Lemokari Horacio da Silva mós esplika, faluk nia nia servisu máka prinera rai henek no hili britas husi ne’e máka suporta ba nesesidade uma laran no ba oan sira nia estudu.

“Ferik ne’e nia servisu máka pinera rai henek no hili britas, sorti di’ak ema tula netik bele sustenta ba sira nia moris no hola netik fo’os ruma, konaba uma ne’e ferik halo rasik ami máka ajuda harii maibé udan ne’e susar tebes,” dehan nia.

Nune’e mós nia dehan governu nia liman ain mai hare’e no promote hela de’it maibé to’o agora nunka mai hadia uma no suporta netik hahan ruma ba sira.

“Ha’u nia lia menon ba ukun na’in sira labele tur de’it iha fatin maibé tenke tun diretamente hodi haree povu nia terus no susar, ema kbi’it  la’ek no faluk hanesan tenke tau matan, ita ukun, ukun ema la’os ukun fatuk ho rai, ema ne’ebé book an ladi’ak presija tau matan, labele tempu kampania máka lohi tun lohi sa’e,” nia informa.

Iha observasaun jornalista lafaek news iha terrenu nota, uma kain refere iha presaun ekonomia no tur hanoin barak tanba foos iha karon mamuk ona, kondisaun uma mós la seguru ba sira inklui oan sira nia estudu laiha ema ida maka ajuda maibé faluk ne’e nafatin esforsu an lori nia kanuru aisuak hakat tun ba mota hodi kontinua hili britas no baku rai henek.

Jornalsita : Pedro de Almeida

Editór        : Agapito de Deus