(Quarta, 01/09/2021)

Troka roda veíkulu, iha Dalan-Klaran; bele hadai nia Dalan-Rohan?

Ita koko atu leno tok nia Kahakat Polítika durante nia sei moris nu’udar membru klerikal ida, iha Diocese Baucau.

Uluk nana’in, tenke hana’i ema idak-idak nia direitu no liberdade; no tane-áas ema-nia dignidade nu’udar makhoris Maromak oan no sidadaun ida, ne’ebé dotadu ho kbi’it-nabilan hodi ko’alia no defende lialoos no justisa, iha moris nanobun nu’udar Kreda lokál no Nasaun RDTL.

Tuir fali, mak sei koko leno tok Sr. Martinho nia Kahakat Polítika durante ne’e, tuir ha’u-nia lensa matan rasik atu dezafia nia luta ba oin no aprende mós buat barak nú lisaun-murak konkretu ba moris derasaan foun nian, ohin loron no ba futuru. Nune’e:

1. Mosu surat oin-tolu:
a) Renúnsia Voluntária housi Sr. Martinho;
b) Surat Suspensaun Ofísiu housi Bispu Diocese Baucau; no
c) hein prosesu Surat Demisaun na’i-lulik nian housi Amo Papa, iha Roma, mak Sr. Martinho G. da S. Gusmão fila fali ba moris nu’udar leigu baibain ida.
Nia razaun kore-an housi kakesi na’i-lulik nian simples:
a) lakohi housik Timor-Leste sai hanesan iha tempu-ukun Mgr. Martinho Lopes no Mgr. Carlos X Belo tanba kakesi jurídiku saserdotál nian;
b) Impasse Política iha rai-laran lori Timor-Leste ba moris terus-naruk no dependente nafatin ba rai-seluk;
c) povu barak mak husu no konsidera nú Maromak lian; d) livre nu’udar leigu ba knaar ukun Nasaun nian.

Informasaun kompletu bele lee rasik housi Karta Suspensaun no deklarasaun pesoál iha média Youtube.

2. Karáter Paradoxál:
Moris iha mundu ne’e, tenke simu realidade ida katak ema ne’e, feto no mane, soi nia karáter paradoxál, katak ema ne’e misteriozu; housi tempu ba tempu, tan simu anin influénsia modernizasaun globál nian, bele muda-an tiha housi nia vizaun moris nian ida uluk, ne’ebé komprometidu
no lori nia impatu infidelidade ba dalan-moris ida, ne’ebé mak nia hili tiha ona; nune’e, kauza nia instabilidade moris-privadu konsagradu nu’udar na’i-lulik ida.
No tan de’it moris konsagradu ida ne’e, mak Sr. Martinho lori tempu-naruk atu reflete hodi dedidenfila fali ba dalan-komun leigu nian. Ne’e, loos duni, la sala; maske doko uitoan nia kolega sira; no satán sarani sira-nia fuan sai taridu ba kazu ida ne’ebé la’ós baibain (raro) iha ita rain.

3. Karáter “Muturabu”:
Sr. Martinho soi nia karater étniku “muturabu”, katak tuir nia natureza, “plós-plósan”; nia mak nia duni; la subar no tahan nia hanoin sira ne’ebé nú “buldozer” fura no deut rahun-didi’ak ema seluk nia sentimentu. Tanba ne’e, dala wa’in, hakanek ema-seluk (adversário) nia fuan, maka hamosu kontra-parte, la hana’i no brani hatún nia privadu housi ema seluk.

4. Karáter sientífiku- filozófiku:
Nia karáter seluk mak hakarak hatudu duni nia kbi’it-matenek filozófiku ne’e hodi halo formulasaun linguajen retórika sira no espresaun lójika housi nia hanoin-teorétiku sira, ne’ebé nabilan hodi fó impresaun ( kesan) ba ema hanesan lala’ok loko-an ka foti-an. Nune’e, lia-loos no justu, ne’ebé, dala barak, nia hakarak haklake, la sente midar no furak atu ema seluk simu ho gostu; no provoka tan fali sentimentu-nozu ( muak)- polítiku na’in balun.

5. Karáter naturál halís ba polítika:
Nia lala’ok no hahalok sira, iha públiku, interpretadu hanesan halis liu bá polítika-prátika, maske justifika ona ho retórika justisa, lia-loos, polítika morál ou morál polítika, ne’ebé kakutak-moos no sensível sira mak bele simu.

6. Difisil haketak buat ideál-jurídiku housi buat faktuál-empíriku:
Maske, dala wa’in, deklara-an katak la hodi Kreda no klibur klérigu nia naran bainhira halo deklarasaun polítika ruma; maibé difisil atu haketak nia kna’ar ideál morál na’i-lulik no profétika nian housi kna’ar polítiku-faktuál ukun liurai nian. Tan ne’e, dala ruma, hamosu xoke, mak ema seluk dezafia nia atu: “Kolu tiha batina na’i-lulik nian” hodi hala’o polítika prátika-opozisaun; no ida ne’e nia na’in rasik mak komprova duni ona, oras ne’e.

7. Brani deside haktuir fila fali ba dalan-moris leigu nian:
Maske sei iha buat barak mak di’ak atu tetu tan; maibé, ho lala’ok no hahalok konkretu hirak ne’ebé nia rasik hatudu tiha ona, maka oras ne’e, nia brani hodi deside haktuir fali nia dalan-loos leigu nian hodi hato’o tiha ona nia Karta-Renúnsia Voluntária katak ho livre konsiénsia, nia hakarak husik tiha kna’ar no kakesi sakramentu orden nian, ne’ebé nia simu tiha ona housi na’i-ulun sira Kreda nian, iha ambiente solene ho voto-sublime sira: pobreza, kastidade no fidelidade saserdotál, hodi tempu-naruk ba preparasaun no, liu-liu, iha loron ordenasaun saserdotál.

“Martinho Gusmão bele hadai dalan-rohan Prezidente RDTL nian?”

Tuir mai, sei sukat fali tok, tuir rona, lee no observasaun pesoál, to’o iha ne’ebé Sr. Martinho Gusmão nia grau kapasidade inteletuál no karáter lideransa atu bele hakat ba hadai dalan-rohan PRDTL nian.

1. Kompeténsia Lideransa.
Haree housi Kapasidade intelektuál, domíniu lian sira no esperiénsia polítika, barak ka uitoan, nia koko tiha ona oinsá nia moruk-midar durante Okupasaun no Ukun An Rasik ne’e; maibé, atitude afetiva lideransa, domíniu pesoál, hara,ik-an mak presiza hari’i; no sentidu akomodativu ba ema no partidu hotu-hotu.

2. Atitude partidarista no defeza ideolójika.
Atitude partidarista-ideolójika (farranho), ne’ebé mak hatudu tiha ona ba lider no partidu balun, sei la fó biban luan atu manan simpatia housi ema hotu no partidu sira hotu; basá durante ne’e nia hatudu hela lala’ok haketak bibi-timur (makkaer-ukun) nu’udar maksalak housi bibi-malae (mak oposizaun) nu’udar santu.

3. Kahakat dal-uluk ba korrida kandidatura:
Start ka kahakat dal-uluk ba korrida-kandidatura, ho laran-metin ba votus housi militante no simpatizante sira housi partidu seluk, karik sei hrtan porsaun ki’ik; basá idak-idak komprometidu hatuur tiha nia votus ba idak-idak nia kandidatu ho juramentu. Ho motivu saida mak atu dada sira-nia votus konfirmadu tiha ona? Na’in mak hatene.

4. Apoiu morál Lider Nasionál:
Se nia hetan apoiu-morál housi Lider Nasionál sira balun de’it, maka, nu’udar kandidatu independente ida, habai-an leet de’it iha loro-manas, basá bele lakon tiha mahon matak-malirin polítika housi nai-ulun nasionál sira housi derasaan-tuan.

5. Maioria populasaun Timor-Leste mak ema Katóliku:
Maske ho fiar-an katak hetan ona apoiu-morál hosi Bispo na’in tolu no sarani barak, maibé karik balun sei sente hela laran-taridu no antipátiku kona-bá renúnsia pesoál housi Sr. Martinho hodi housik hela kna’ar atan serví hodi hakat fali ba buka fatin-áas poder ukun Nasaun nian.

6. Se la liu iha eleisaun prezidensiál oinsá?
Se la hadai nia motivu ukun iha topu presidensiál, iha eleisaun tuir mai; mak karik sei hola-fatin da-ruak nian; ex. Primeiru Ministru; ka hola fatin da-toluk nu’udar ministru ida; maibé reprezentasaun housi partidu ida ne’ebé?
Basá partido ida ne’ebé mak manan maioria absoluta ka koligadus, mak sei hakunu kadeira-ukun nian ho nia membru sira rasik.
No se la hakat liu housi barreira kritériu nasionál ba eleisaun nian, maka nia sei sai konfinadu-polítiku iha uma-laran ukun nian no Nasaun sei lakon tiha nia ema kapasitadu nasionál, basá kadeira-ukun sei hakonu de’it ho ukun-na’in inkapasitadu sira barak, ne’ebé hakat liu tiha tama ba ukun tan de’it maioria iha quantidade no la’ós iha qualidade.
Ho poder ukun housi ukun-na’in sira, ne’ebé inkapasitadu no dezabilitadu nia liman, mak oinsá Nasaun doben ne’e nia moris iha futuru?

Ita fiar katak, tuir loloos, sidadaun ne’ebé potensiál, mak tenke soi fatin ba poder-ukun Nasaun nian. Maibé realidade ida, ohin loron, karik sei prolonga …?
Mai ita aprende sai lider nasionál ne’ebé kualifikadu!