Opiniaun Pesoal no Observasaun jeral husi:

Francisco de Deus Maia, L.Eco, Cand. M.AP

Hela iha Comoro

Númeru kontaktu / WP +670 77334932

Konseitu komunikasaun hanesan prosesu ida ne’ebé ema ruma ka grupu ruma hamosu hodi utiliza nu’udar informasaun (mensazen, hanoin, kritiku no jestu ruma) ida ne’ebé iha ligasaun ba grupu ruma ka ema ruma. Komunikasaun ne’ebé kria dala barak liu hosi dalan koalia no jestus de’it. Tuir dalan koalia ne’ebé hato’o mensajen, hanoin no kritiku ruma no liu mos hosi dalan jestus sira ne’ebé hanesan hatudu liu hosi oin midar, hamnasa, doko ulun, no seluk tan

Observasaun jeral ba tempu ohin loron, sidadaun Timor hotu iha hakarak no iha vontade ne’ebé bo’ot atu dezenvolve rai doben ida ne’e. Atu dezemvolve rai doben ida ne’e, iha dalan barak ne’ebé maka bele utiliza hodi transforma, hodi nune’e bele haré katak Timor – Leste iha dezenvolvimentu ida ne’ebé komesa lao ona iha aspeitu oi-oin. Maibé mos iha sidadaun Timor oan sira balun mos dala barak hili dalan ida ne’ebé todan no difisil atu bele kuntribui ba dezenvolve nia Nasaun, henesan hetan projetu hodi harí konstrusaun bo’ot sira, maibé wainhira ita mai ho prinsinpiu hodi hili dalan hanesan ne’e  sidadaun sira ne’ebé laiha kbiít finanseiru ou material sei labele partisipa hodi kuntribui ba dezemvolvimentu Nasaun nian.

               Liu husi bareira sira ne’ebé hanesan mensiona maka meus komunikasaun nu’udar mós dalan diak ka save ou nu’udar mós solusaun diak ida ne’ebé bele utiliza husi sidadaun hotu iha Timor-Leste atu bele halo transformasaun liu husi ható ideia, hanoin no solusaun hodi bele kontribui ba dezenvolvimentu nasional. Liu husi meus komunikasaun hanesan ne’e bele enkoraja parte hotu ativu hodi bele partisipa laos deit sidadaun sira ne’ebé riku no sira ne’ebé iha deit posisaun maka bele kuntribui ba dezemvolvimentu maibé entidade hotu bele partisipa hodi kuntribui la haré ba rasa, ko’or, nivel moris no seluk seluk tan

               Tamba sa mak komunikasaun bele sai nu’udar baze fundamental ba mudansa sosial? Basá komunikasaun iha abilidade ida ne’ebé forte tebes. Abilidade komunikasaun hanesan kbi’it ka forsa ida ne’ebé bele hato’o mensajen ba ema seluk ho objetivu atu ema ne’e iha transformasaun. Ho nune’e wainhira ita informa mensajen ida ba ema seluk, ne’e signifika katak ita halo transformasaun ba ema ne’e nia hahalok, koñesimentu ka hanoin ruma liu hosi dalan direitamente ka la’os direitamente. Ho buat ruma ne’ebé nia la hatene bele halo nia hatene, nia la komprende bele halo nia komprende, ho nia ambiente ne’ebé nakonu ho tristeza bele muda ba ambiente kontenti nian. Haré ba katak komunikasaun iha abilidade ne’ebé forte tebes no fasil tebes atu influensia kualker ema ida ka grupu ida, tan ne’e nudár sidadaun diak persija tau komunikasaun ba nia an, nu’udar meiu ka figura ida ne’ebé interesante tebes atu konsidera, basá komunikasaun iha abilidade ne’ebé ho objetivu atu halo transformasaun.

               Atu komunikasaun bele sai diak hodi hetan transformasaun hosi ida ne’ebé hato’o no ida ne’ebé rona, presija liu mak bazeia ba buat diak ne’ebé hanoin hetan dadauk, hato’o ho ida ne’ebé ita halo dadauk, loke – an (keterbukaan) respeita malu. Hato’o hanoin ruma ba ema seluk ho dalan ne’ebé nia bele simu hanesan, pozitivu, sensitivu, espesifiku, bele suporta, bele motiva. Nune’e hirak ne’e rona presija tebes atu simu hanoin ruma hosi ema seluk ho dalan ne’ebé bele rona saida mak nia hato’o, konsentra saida mak nia hato’o, husu fila wainhira la komprende.

               Timor-Leste ohin loron meus komunikasaun sai problema, sidadaun sira la utiliza ona kanál formal hodi hato aspirasaun maibé utiliza media sosial sai hanesan fontes komunikasaun hodi hato mensagem ho hanoin ba Estadu, Governo, grupu nomos individu. Maibé dala barak mos ema utiliza sala meus ida ne’e hodi hato hanoin no aspirasaun maibé la ho etika, nakonu ho defamasaun, liafuan a’at no seluk-seluk tan. Ironíku liu maka sosiadade sira utiliza meus media sosial hodi dez akredita ema ou individu seluk liu husi fo sai ou divulga privasidade ema nian. Fatores sira ne’e sai hanesan impaktu negativu ba komunikasaun sosial iha Timor-Leste. Wainhira mosu kestaun sira hanesan referé maka bele mosu konflitu entre individu ho individu, grupu no grupu nune’e hodi afekta ba estabilidade sigurança ne’ebé kauza mos ba impaktu negativu ba dezemvolvimentu Nasaun nian.

               Iha pontu tolu (3) ne’ebé bele halo komunikasaun sai efetivu liu tan maka hanesan, sai komunikator ka hato’o nain ne’ebé nia mensajen bele komprede hosi ida ne’ebé rona, no iha hahalok rona nain ne’ebé diak, no ikus liu halakon obstakulu ne’ebé sai nu’udar barreira komunikasaun. Nune’e mós atu komunikasaun hosi ida ne’ebé hato’o bele hetan konsiderasaun maxímu hosi ida ne’e rona, presija mós la’o tuir dalan etika kona-ba komunikasaun iha moris lor-loron nian: iha onestidade, ho hahalok ne’ebé maduru, fó espasu ba komunikasaun ne’ebé diak, iha linguazen ne’ebé efetivu, laiha emosaun, no iha inisiativa atu hahu diálogu.

               Nune’e wainhira sidadaun hotu konsentra didiak hodi utiliza didiak buat hirak ne’ebé mensiona iha leten, espera katak ita sei dezenvolve diak liu tan ita nia nasaun no hatudu ba mundu katak Timor hanesan rai ida ne’ebé dezenvolvidu, nakonu ho paz no estabilidade, no buat diak hotu ne’ebé ita mehi ba Nasaun sei sai realidade. Nune’e mos wainhira sidadaun ida atu hakarak kuntribui ba dezenvolve rai ne’e la presija tenke hahu ho planu ne’ebé bo’ot no persija tempu naruk hodi realiza maibé diak liu halo buat ruma hahu agora ho buat ne’ebé simples liu husi kanál komunikasaun ida ne’ebé diak hodi ható no espresa ita nia aspirasaun no hanoin hotu. Ho nune’e, wainhira sidadaun ida mai ho komunikasaun ida ne’ebé influensia sidadaun Timor oan seluk ba diak, ida ne’e signifika katak nia kuntribui ona ba dezemvolvimentu nasaun nian no komunikasaun diak hotu ne’ebé halo ba ema signifika katak nia halo ba rai Timor ida ne’e. Tan ne’e ita hein katak komunikasaun nu’udar dalan diak ida ne’ebé bele duni lori Timor-Leste ba figura ne’ebé mundu espera. Basá liu husi meus komunikasaun ne’ebé diak sei halo transformasaun ba Timor oan hotu atu sai nudár sidadaun ne’ebé diak.

               Tuir matenek nain sira ható, definisaun, ámbitu no objetivu sira Komunikasaun Sosial no Dezenvolvimentu Komunikasaun nian mak prosesu komunikasaun nian mak asaun ka eventu lubuk ida-ne’ebé akontese iha Sekuensia ida.  Komunikasaun mak objetivu esforsu ne’ebé deliberadu no lalais (halo iha estadu konsiente) atu influénsia ema seluk nia atitude no hahalok. Enkuantu, komunikasaun ne’e determina tuir Asosisation American Speech-Language-Hearing, saida mak signifika husi komunikasaun sosiál mak mosu sinerjia entre interasaun sosial, koñesimentu sosial, pragmatiku (verbal no la’ós verbal), no prosesamentu lian ne’ebé receptivu no espresivu. Lakleur tan, komunikasaun sosiál refere ba língua ne’ebé uza iha situasaun sosiál oioin. Kona-ba ne’e, D Ruben (1975) define komunikasaun sosiál nu’udar prosesu ne’ebé submete ba fenomenu ka sintoma ida-ne’ebé akontese nu’udar konsekuénsia husi simbolizasaun sosiedade no uzu símbolu sira no mós difuzaun; no tuir Asosiasaun Internasional Ativista Komunikasaun nian, termu komunikasaun sosiál refere ba uzu média sosiál sira; Ka kampu estudu ida-ne’ebé esplora oinsá informasaun bele sai, transmite, no komprende, no ninia impaktu ba komunidade. Tanba nee, komunikasaun sosiál tau liu fali atensaun ba esfera polítika no sosiál sira.

               Tuir Laswell katak, iha komunikasaun nia laran iha nia komponente rasik hanesan, hato’o na’in ka komunikator (sender), mensazen (message), saluran (chanel), ida ne’ebé simu ka penerima (receiver), umpan balik (feedback), no ikus liu mak nu’udar sasukat, ida ne’ebé hato’o no ida ne’ebé simu kona-ba oinsa komunikasaun bele la’o ho diak. Nune’e mos Everett M. Rogers katak, “komunikasaun sai hanesan baze fundamental ba mudansa social”. Komunikasaun sai hanesan baze fundamental ba mudansa sosial, wainhira haré husi momentu ida ne’ebé hala’o komunikasaun hosi grupu ida ho ema ida ka ema ida ho ema seluk, tenke hanoin ba katak ida ne’e mak prosesu ida ne’ebé hato’o nain ka komunikator hato’o mensajen ruma ba ida seluk atu transforma nia hahalok, koñesimentu no karakter komunikasaun ezije partisipasaun no kooperasaun hosi parte sira hotu ne’ebé envolve. Atividade komunikasaun sei hala’o ho diak, se parte sira ne’ebé envolve iha komunikasaun iha komprensaun komún kona-ba signifikasaun. Komunikasaun ne’e simboliku, ne’ebé signifika katak komunikasaun ne’e esensialmente aktu ida-ne’ebé halo ona ho uzu embrio. Komunikasaun ne’e tranzasional. Komunikasaun esensialmente ezije asaun rua; fó no simu símbolu komunikasaun entre parte rua ka liu ne’ebé envolve iha atividade komunikasaun.

               Hafoin analiza ba hanoin/Teoria husi matenek nain mundial sira nian, tetu mos liu husi informasaun, notisia (jornais no televizaun), observasaun jeral liga ho asuntu komunikasaun sosial no  dezemvolvimentu hakerek nain rekomenda asepeitu lubuk hanesan tuir mai atu parte relevantes sira bele tetu hamutuk nune’e bele kuntrubui ba dezemvolvimentu Nasaun Doben Timor-Leste;

1. Ohin loron meus komunikasaun sai problema iha TL, sidadaun sira la utiliza ona kanál formal hodi hato aspirasaun maibé utiliza media sosial sai hanesan fontes komunikasaun hodi ható mensagem ho hanoin ba Estadu, Governo, grupu nomos individu. Maibé dala barak mos ema utiliza sala meus ida ne’e hodi hato hanoin no aspirasaun maibé la ho etika, nakonu ho defamasaun, liafuan a’at, odiu, vingansa no seluk-seluk tan. Nune’e rekomenda Governo atu bele kria mekanizmu ida ne’ebé diak ho efetivu atu bele kontrola media sosial hotu atu nune’e ema hotu bele hato hanoin no aspirasaun ho lo’os no etika
2. Papél Igreja fundamentu tebes hodi bele hanorin no eduka sarani sira atu nune’e bele iha moral no sentidu pertense, nune’e hanoin hotu ne’ebé atu ható iha forma ida ne’ebé edukativu atu nune’e parte hotu (parte ne’ebé hato & simu aspirasaun) bele tetu hodi solusiona probelma hotu ho dalan ne’ebé lo’os no diak
3. Persija ona halo revolusaun mentalidade ba sidadaun sira liu husi programa Edukasaun Sivíka ne’ebé efetivu ba to’o iha nivél suku no Aldeia atu bele muda ema nia hanoin nune’e bele fo kuntribuisaun maximu ba dezemvolvimentu nasional
4. Persija kria Lei defamasaun, nune’e bele limita sidadaun hotu atu bele fo sai hanoin ou komunikasaun ho entidade relevate iha kuridór ne’ebé pozitivu
5. Sosiadade sira utiliza meus sala iha media sosial hodi desakredita ema ou individu seluk liu husi fo sai ou divulga privasidade ema nian nomos pornografia, nune’e rekomenda atu Governo bele halais projeitu kabu submarina ho nune’e bele kontrola media hotu ne’ebé mak opera iha TL nune’e obriga sosiadade hotu atu utiliza media ho responsabilidade
6. Komunikasaun sosial ladiak, sei fo impaktu negativu ba ba dezemvolvimentu tamba bele hamosu konflitu entre individu ho individu, grupu no grupu nune’e hodi afekta ba estabilidade siguransa. Nune’e rekomenda Estadu/Governo atu bele tetu hodi bele hadia problema komunikasaun iha Timor-Leste atu nune’e labele fo impaktu ne’ebé negativu ba futuru Nasaun nian. Ita hein ho esperansa!!