Lafaek News—Papél feto iha importansia tebes iha proseu dezenvolvimentu nasional, ba ohin loron feto sira matenek ho potensial no prontu lidera instituisaun iha kualker pozisaun hosi area rural too nasional.
Polítika desentralizasaun podér lokál garantidu iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor Leste, artigu 79 kona-ba Poder Lokál, numeru 1, hatete: “sei harii kbiit lokál ho ema ne‘ebé koletivu iha rai-laran ne’ebé iha orgaun reprezentativu, ho kna’ar atu organiza partisipasaun sidadaun kona-ba solusaun problema rasik iha sira-nia komunidade no atu promove dezenvolvimentu lokál, no la afeta partisipasaun Estadu nian
Nune’e iha Artigu 17, (Igualdade ba feto no mane) iha direitu no obrigasaun hanesan iha moris família, kulturál, sosiál, ekonómiku no polítiku nia laran.
Preziente Autoridade Munisípiu Baucau, Veneranda Lemos, haktuir preparasaun feto nian ba asuntu desentralizasaun poder lokál, iha munisípiu hotu ho preukupasaun hanesan, presiza duni prepara rekursu umanus no potensialidade rai nian no asuntu sira seluk tan.
Kona-ba preparasaun feto ba desentralizasaun poder lokál nian, feto iha munisípiu preparadu, tanba Baukau iha assosiasaun feto potensial, nune’e servisu ida esensiál hosi assosiasaun feto nian mak prepara feto potensial sira iha munisípiu Baukau.
“Hanesan ita boot sira akompania iha tinan hirak liu-ba, oinsá mak Assosiasaun Feto Potensial iha munisípiu hotu servisu hamutuk ho SEI inklui ajente internasionais sira halo preparativus apoiu feto sira iha eleisaun suku nian, ita haree hosi rezultadu ne’ebé iha, uluk ne’e ita haree partisipasaun feto ba suku iha de’it porsentu 10, bainhira preparasaun hosi assosiasaun feto no governu sentral nian rezultadu hosi 10% sa’e ba 20%, -entaun ita fiar neineik no bebeik feto sira komesa nakloke-an ona atu kompete hodi partisipa ba dezenvolvimentu nasaun nian,” PAM Baucau Veneranda Lemos ba Lafaek News iha rezidensia PAM Baukau, 10/04/2026.
PAM Baucau hateten nia parte la dúvida ho rekursu feto potensia iha munisípiu Baukau iha desentralizasaun poder lokál, tanba Assosiasaun Feto Munisípiu Baukau oras ne’e prearadu ona hodi kompete iha setor polítika ba dezenvolvimentu munisipal nian.
“Ita mos iha assosiasaun emprezarial feto munisípiu Baukau, iha ramu ida ne’ebé hamaha-an iha CCI-TL, iha assosiasaun emprezarial feto ne’ebé potensial no la haree ba kór, sira preparadu ne’ebé hamaha-an iha CCI-TL ho emprezas oi-oin, balun loke restaurante, alojamentu, indústria kiik no konstrusaun, ha’u hakarak dehan feto Baukau potensia tebes prontu atu partisipa iha setor polítika ba desentralizasaun podér lokál,” PAM Baucau afirma.
Veneranda mos husu ba feto hotu iha Timor Leste, liu-liu feto poténsia muinisípiu Baucau nian atu labele tauk, tenke prepara-an didi’ak, aprezenta-an nafatin nudar feto potensiál Baucau hodi tuir eleisaun iha 2027.

Sorin seluk, akademista UNTL Departamentu Polítika Públiku, Victor Soares hatutan, importante tebes ba partisipasaun feto iha poder lokál signifika katak Governu iha ona boa vontade fó oportunidade ba feto sira.
“Ha’u husu inan feto sira ne’ebé hetan ona mestradu no doutoramentu atu kompete iha eleisaun Prezidente Autoridade Munisipiu no Parlamentu Lokál. Ita labele tau feto de’it ba razaun kuota, maibé tanba feto-mane iha kompeténsia hanesan atu jere,” Víctor Soares ba Lafaek News iha UNTL Kaikoli Dili, 30/06/2026.
Iha tinan 24 indenpendénsia, estadu haruka ona Timor-oan barak ba estuda iha Indonézia, Austrália, Portugál ho objetivu mak prepara rekursu umanu hodi jere munisípiu ida-idak ho di’ak.
Vítor Soares dehan implementasaun desentralizasaun poder lokál iha tinan 2027, núdar pasu importante ba IX Governu Konstitusionál nia ajenda prinsipál, tanba sidadaun iha munisípiu hotu tenke eleze diretamente Prezidente Autoridade Munisípiu.
“Ita sei iha sistema deskonsentrasaun, ne’ebé nomeasaun ba PAM mai husi partidu polítika, maibé kuandu ita tama ba desentralizasaun, PAM tenke eleitu husi sidadaun munisípiu nian rasik, tanba sistema governasaun fahe ba tolu: desentralizasaun, deskonsentrasaun no devolusaun.
Iha sistema deskonsentrasaun, Governu Sentrál fó de’it kompeténsia ba estrutura lokál, enkuantu iha desentralizasaun, Governu Sentrál transfere podér no kompeténsia tomak ba governu lokál, kandidatu ba prezzidente autoridade munisípiu bele mai husi partidu polítiku no kandidatu independente, tuir lei ne’ebé Ministériu Administrasaun Estatal (MAE) ho Comisaun Nasional Eleisoens (CNE) sei estabelese, tan ne’e sujere númeru deputadu lokál tenke tuir sistema proporsionál ba populasaun.
Victor relata, tuir dadus, munisípiu Dili sei hetan 19 deputadu tanba populasaun barak liu. Baucau, Viqueque no Maliana 17 deputadu. Munisípiu seluk 15 deputadu. Enkuantu munisípiu ki’ik hanesan Manatuto no Aileu hetan 13 deputadu, esperana katak implementasaun ne’e bazeia ba Konstituisaun RDTL Artigu 5° kona-ba governu lokál, Artigu 61° no Artigu 72° kona-ba administrasaun.
Nia husu ba Governu atu halo eleisaun ne’e iha “pakote ida” ho Eleisaun Prezidensiál RDTL, atu sidadaun labele lakon tempu no kustu.

Iha sorin seluk, Ministru Administrasaun Estatal, Thomas do Rosario Cabral, esplika Prosesu poder lokál mak atu ukun institusional iha artigu 5 no artigu 72 konstituisaun RDTL, governu ida iha hanoin atu lori faze desentralizasaun governasaun nian.
“Se ita ba nafatin ho ritmu ida agora, konsentrasaun poder iha nasional signifika populasaun ou povu tomak dook hosi partisipasaun governasaun,” dehan Ministru Administrasaun Estatal, Thomas do Rosario ba jornalista sira iha Meet the Press iha loron 10/04/2026, iha munisípiu Baukau.
Tan ne’e, IX Governu Konstitusional iha tinan 2025, hasai rezolusaun katak importánsia ba implementasaun podér lokál ne’e bele aselera liután, hahú kedan hosi governu dahuluk too governu da-sia, nune’e iha tempu ne’eba, iha modelu oi-oin ba prosesu desentralizasaun podér lokál.
“Tanba sá prosesu ida ne’e la’o kleur tebes, se prosesu ne’e mandatu konstitusional, obrigatóriu atu prosesu desentralizasaun ne’e la’o lalais, maibé tanba modelu implementasaun ho modelu adaptasaun ne’e aplika ona polítika governasaun, tan ne’e iha fulan Fevereiru 2025, IX Governu Konstitusional hasai kedan rezolusaun ida katak 2027 sei iha eleisaun dahuluk ba munisípiu, tanba sa prosesu ne’e naruk hafoin hasai rezolusaun, uluk iha hanoin governasaun balun modelu oi-oin, no iha primeiru governu iha konviksaun ida atu estudu ba liur, ita nasaun kiik, ita sei kria governasaun bar-barak sei iha despesaz de’it,” Thomas do Rosario Cabral reafirma.
Ministru Administrasaun Estatal ne’e esklerese, iha IX Governu Konstitusional adapta podér lokál ho nia estrutura organizasaun ho nia reprezentasaun rurál, hanesan prezidente munisípiu, ho vise-prezidente 1, no iha membru asembleia nian, autoridade munisípiu sira oras ne’e da-daun la’o namanas-hela atu reprezenta hela funsoens tranzisaun nian ba governu lokál.
Ekipa Kobertura : Lafaek News



