Lafaek News–Kandidatu Prezidente Repúblika periodu 2022-2027, Luis Tilman hatete, razaun kandidata an ba daruak ho kapasidade natureza atu kompete ho kandidatura seluk ne’ebé ho estudu nivel akadémiku as, razaun tanba lakohi haree povu ne’e terus bei-beik tempu ona povu sente haksolok hodi goza ukun an ne’e tanba uluk povu rasik mak tuu ho pregu iha 30 de Agusto 1999.
Luis Tilman mai husi família simples uma lisan Lokarmata, aldeia Hatuhei suku Lakau postu administrativu Letefoho munisipiu Ermera, husi Mateus de Deus Maia ho Lucia Anita de Deus Maia husi uma lisan Kaibasa, iha maun alin nain nain ualu kompostu husi feto 4 no mane 4, Mau-hunu nu’udar oan datolu husi maun alin nain ualu.
Kandidatu Luis Tilman ba da-daun ezerse hela nia kargu hanesan Prezidente Cámara Comérsiu Indústria (CCI) munisipiu Ermera, durante mandatu too ohin loron Luis Tilman apoiu ona joven husi sukus hotu iha munisipiu Ermera ne’ebé hadomi desportu futeboll, ajuda bola, rede no uniforme ba joven sira hanesan postu administrativu, Hatulia, Atsabe, Letefoho ho Ermera.
Kandidatu Prezidente Repúblika períodu 2022-2027 ne’e mai ho nia lema rasik katak prontu sai kiak, nasaun tenke ba oin no povu tenke moris di’ak.
Kandidatu Luis Tilman hetan apoiantes ba nia kandidatura hamutuk 5880, rejista ona iha Tribunal Rekursu (TR) preparadu kompete iha eleisaun prezidensial períodu 2022-2027, ohin 2022 kandidatu hikas hodi reprezenta povu kbiit laek sira ne’ebé laiha lian, povu lian laek sira ne’ebé hela iha areas remotas laiha bee mos, laiha saúde, la iha edukasaun no laiha estrada ne’ebé di’ak atu lori netik sira nia produtu ba asesu merkadu nivel munispiu ho merkadu nasional.
Saida mak motiva ha’u, ba dahuluk hanesan Timor-oan ne’ebé iha sentidu nasionalista no patriatizmu ba rai ne’e, haree ba impasse polítika dezde 2017 too ohin, ekonomia ladi’ak, povu hotu sente, hau nia prezensa iha 2017 ita bot sira hatene hanesan jerasaun foun buat barak mak hau ko’alia no buat barak mos mak la atinje, ohin 2022-2027, hanesan jerasaun foun hakarak espresa nafatin hau nia sentimentu ba povu ne’e iha eleisaun prezidensial 2022-2027, hakarak hatuur hikas normas konstituisaun nian tuir kna’ar xefe estadu nian atu ita sente estabilidade governativa ne’ebé di’ak no povu moris iha ambiente ekonomia ne’ebé sustentavel,’’ katak Luis Tilman ‘’Mau-hunu’’ ba lafaek news iha Hotel Timor Dili, sábadu (05/02/2022).
Kandidatu prezidente repúblika ne’e argumenta, iha periodu governasaun husi 2017-2022 ohin, povu terus demais ona, povu terus ba rai ne’e ohin loron hetan indenpendénsia, depois iha prosesu konstrusaun estadu povu nafatin moris iha terus-laran, razaun ida ne’e mak hakarak kotinua hamrik iha palku kampania eleisaun prezidensia 2022-2027 atu husu povu sira nia apoiu hodi hadia nasaun ne’e moris iha esbilidade ekonomia, estabilidade governtiva hasai povu husi susar ho mukit.
Deposis ita independensia povu sira terus tanba impase polítika, egoizmu lideransa sira, lakohi tuur hamutuk buka solusaun ba impase polítika ne’ebé mosu iha rai ne’e,’’ Luis Tilman argumenta.
Luis dehan, haree husi prosesu konstrusaun estadu, dezde proklamasaun independensia iha 2002 too ohin 2022 buat hotu la’o di’ak, ema ladun preukupa ho estabilidade governativa, depois de krize 2006, husi 2007-2012 estabilidade governasaun la’o di’ak too 2016, maibé husi fali 2017-2022 ema hotu preukua ho estabilidade governtiva, governu ida mai ho nia planu klaru, más too iha klaran koaligasaun husi partidu tolu CNRT, PLP ho KHUNTO naksobu hodi fo impaktu ba sosiedade komersial.
Ita nia orsamentu aprova ita la hatene loos ne’e iha ne’ebé, orsamentu ne’ebé aprova iha 2019, 2020-2021 too ohin valeta simples ida mos governu la halo, paradu total, governu kria hela rekuperasaun ekonomia ida di’ak maibé eru iha implementasaun, lala’ok hirak sai preukupasaun iha sosiedade, la’os ha’u mesak, ema hotu preukupa ho estabilidade governasaun ida ne’e, ho kna’ar Prezidente Repúblika nian la fo pose ba membru governu nain-9, situasaun hirak nudar fukun ba impase polítika,’’ dehan Luis.
Maibé, impase polítika ne’e mosu kedan husi sétimu governu, bainhira KHUNTO sai husi koliagasaun PD ho FRETILIN, hodi ba hamutuk fali ho CNRT ho PLP, tuir lolos partidu PD ho FRETILIN ho kadeira 30, labele forma governu, ikus mai solusiona ona ho eleisaun antisipa mosu fila-fali governasaun ida forma husi AMP kompostu husi CNRT, PLP ho KHUNTO, maibé seidauk too dalan klaran governu ne’e monu, nune’e mosu tan governu viabilizador husi partidu FRETILIN, lolos prezidente repúblika labele fo pose, dalan loos mak bolu hikas partidu sira ne’ebé maioria votadu hodi forma governu ida ho natureza foun.
Dezde 2017-2021 too ohin 2022, povu rai Timor ne’e pasiénsia demais, balun tara an, tanba laiha nesesidade uma laran, balun fali presaun maka’as ekonomia uma laran moris la hakmatek, aumenta tan pandemia covid-19 halo povu terus loos too ohin loron.
Kandidatu Prezidente Repúblika ne’e, hateten kna’ar lolos husi Prezidente Repúblika nian, presiza haree modelu prezidente ida ne’ebé diferente ho Indonézia, tanba Indonézia Prezidente Repúblika mak ezekutivu iha nasaun ne’e, iha kontestu Timor Leste semi-prezidensial, kna’ar xefe estadu nian klaru ona iha konstituisaun RDTL prontu atu fo tomada de pose ba membru governu sira ne’ebé propoin husi xefe governu ida, promulga orsamentu jeral estadu ne’ebé aprezenta husi governu ba parlamentu aprova ba prezidente repúblika atu promulga, no promulga mos dekretu lei hirak ne’ebé husi Konsellu Ministru.
Prezidente Repúblika dekreta buat ne’ebé ligadu ho destinu nasaun, bainhira nasaun iha situasaun emerjénsia Prezidente Repúblika bele deklara funu ou haree mos ba sosiedade nia moris ladun di’ak, xefe estadu iha kompeténsia dizolve parlamentu nasional, haree husi sistema polítika iha Timor Leste klaru ona, nasaun ne’e iha órgaun hat kompostu Prezidente Repúblika, Governu, Parlamentu Nasional ho Tribunal sira nia kna’ar la hanesan maibé servisu interdependénsia, más labele interferénsia ba malu, tanba see la’e buat hotu la’o rungu-ranga.
Hanesan buat hirak ne’e hotu akontese prezidente repúblika ho primeiru ministru ema hirak ne’e mai husi ailaran de’it, sira ho sira mak silu malu iha ne’eba la hatene maun boot lolos mak ida ne’ebé?, sira ho sira silu malu fo derrota ba povu ida ne’e,’’ dehan Mau-hunu.
Tilman dehan, ho situasaun hirak ne’e dezafia nia kandidatu an ba daruak 2017 ho 2022, ho kapasidade natureza rasik hodi salva povu husi terus no susar ida ne’e, povu iha mak nasaun bele hamrik, tanba ne’e povu moris di’ak ona nasaun mos hamrik metin ukun nain sira mos ukun ho hakmatek.
Ita iha Timor Leste, kandidatu lubun ida mai ho sira nia nivel akademia, doutor ho doutora de’it, hanesan Timor-oan hau nunka pesemista, ha’u tenke optimista katak ha’u mos bele kompete ho sira ho ha’u nia kapasidade natureza ne’ebé ha’u iha, ha’u nunka pesemista más hau nafatin respeita sira, kapasidade akademia ho natureza ne’e tenke junta, kapasidade nivel akadémiku mesak mos la halo buat ida no kapasidade natureza mesak mos sei la halo buat ida,’’ dehan Mau-Hunu.
Mau-hunu rekonese katak nia nivel estudu too de’it iha ensinu primaria (SD-IV), tanba funu eskola la loos, loro-loron tuda malu ho bapa (TNI), labele kontinua estudu too nivel ensinu sekundaria, maibé iha sentidu nasionalista, estadista no patriatizmu ba nasaun ne’e, hakarak kandidatu ba prezidente la’os atu buka riku, maibé hakarak hadia povu nia moris.
Ha’u nia domin ba rai ne’e sein rezerva, ha’u mos dedika an ba rai ne’e tuir ha’u nia idade, ha’u nunka pesemista ha’u optimista kompete sira ha’u sei manan iha eleisaun prezidente repúblika períodu 2022-2027, maibé lakon ne’e povu mak deside,’’ Luis hakotu.
Lia-menon ikus husi Luis Tilman dehan, iha prosesu demokrasia ida ne’e ema hotu iha direitu atu hili tuir nia konsiénsia rasik, nia parte sei labele obriga família hotu iha uma lisan Lokarmata ho Kaibasa atu fo votus ba nia, maibé demokrasia ne’e ema ida-idak vota tuir konsiénsia rasik.
Jornalista : Acacio Pinto
Editor : Agapito de Deus
