Lafaek News—Dosente Universidade Nasional Timor Loro Sa’e (UNTL), Departamentu Dezenvolvimentu Komunitáriu, Julio Aparicio, hateten problema lixu iha sidade Dili ne’ebé reprezenta nasaun Timor Leste, seidauk bele kombate bele sai fator impedimentu ba TL nia Adezaun ba Asean no kria impaktu la di’ak ba komunidade nia saúde.
Dosente Universidade Nasional Timor Loro Sa’e (UNTL), Departamentu Dezenvolvimentu Komunitáriu, Julio Aparicio, hateten Dili hanesan capital ba nasaun Timor Leste, maibé sidade ne’ebé la reprezentativu, tanba lixu naklekar kintu-kantu, aqua mamuk nakonu iha valeta nune’e iha tempu udan rezulta inundasaun fo impaktu ba komunidade sira liu-liu kiik oan sira nia saúde.
“Ba Ha’u atu rezolve lixu, la’os ita hili de’it lixu iha estrada ho lixu fatin, maibé oinsá mak ita konsiénsializa komunidade nia atetude hodi muda sira nia asaun bele soe lixu iha fatin, iha ema nia rain labarik kiik oan sira hatene soe lixu iha fatin, mas iha Timor susar atu soe lixu iha fatin lixu,”katak Julio Aparicio ba Lafaek News iha kna’ar fatin UNTL Kaikoli, kuarta (16/11/2022).
Iha nasaun dezenvolvidu sira, komunidade komesa husi labarik kiik too ema katuas ferik sira iha konsiénsia as soe lixu iha nia fatin, kompara iha Timor mentalidade di’ak seidaukj domina, maske komesa iha uituan, maibé akontese dala ruma de’it, hemu aqua masa mamuk soe arbiru de’it.
“Lixu ne’e impaktu direta bae ma nia saúde, baimhira ita Timor Leste atu tama Asean tenke muda ita nia hanoin, atetudi no asaun, ema hotu iha konsiénsia ona, governu tenke kria kondisaun, fahe plástiku ba kada suku uma kain ida-idak hodi tau lixu, nune’e ekipa kontrolu ba foti kada semana ida dala ida, ne’e meius ida di’ak liu rezolve lixu iha Dili,”katak Julio.
Nia dehan, maneira fahe plástiku ka masa hodi halibur lixu ne’e tenke iha tipu oi-oin, ezemplu, besi feruzen nian tau fatin keta, aqua mamauk tau fatin keta, popok tau fatin ketak, plástiku no ropa at sira tau fatin ketak, depois semana ida ekipa kontrolu ba foti lori ba tau iha fatin sentru ba lixu.
Ideia seluk, kona-ba limpeza, servisu saneamentu Dili tenke halo servisu dasa foer iha sidade Dili ne’e komesa tuku 3 madrugada, molok tuku hitu dadeer sidade laran moos ona, la’os rungu-ranga dasa foer iha oras ema ba servisu, ema estranjeiru sira la’o ba mai halo sabraut liutan.
Munisipiu Dili tenke iha konseitu ida di’ak oinsá halo jestaun ba capital Dili ne’e sai sidade ida reprezenta duni nasaun, kestaun seluk tan mak transportes públikus para arbiru okupa dalan, parajen tuir ema ida-idak nia hakarak, halo sidade sabraut, obralan fan arbiru iha dalan protokolu, fator hirak ne’e sai evaulasaun ba Timor Leste nia adezaun ba Asean.
Entretantu, lixu ho espesie aqua mamuk inklui popok labarik nian nakonu iha valeta laran besik edefísiu SEJD nia sorin dalan leet husi Akait tuun tasi ibun UPM, iha ne’ebé Timor Leste iha mehi boot sai membru Asean.
Maria Alice da Costa Xavier nu’udar abitante ida husi suku Bidau-Santa Ana, hateten lixu hirak ne’e kuaze nabutuk iha valeta laran tinan husi tinan 2022 nia laran seidauk raut sai, servisu saneamentu sira seidauk hateke hetan, maske anin tutur dois husi valeta too area edefisiu SEJD nia oin.
“Lixu iha valeta ne’e kuaze tinan ida ona mak nafatin hanesan ne’e, dois loos no lixu soe aumentan liutan,” katak komunidade ne’e lakohi fo nia identidade ba lafaek news iha Akait, tersa (16/11/2022).
Nia dehan, saneamentu Dili dader-dader dasa de’it rai-rahun husi estrada Bidau Santa Ana too Akait, maibé dalan leet husi Akait ba tasi-ibun ne’e Aqua mamuk nakonu hela iha valeta laran provoka iis namkari too ohin kontinua nabutuk iha valeta laran.
“Ami babain la’o husi dalan leet ne’e, haree aqua mamuk butuk hamutuk iha valeta laran, kleur loos ona,” katak abitante ne’e.
Too notisia ne’e hatun redasaun lafaek news seidauk halo konfirmasaun ho autoridade munisipiu Dili kona-ba asuntu ne’e, maibe redasaun LN sei halo konfirmasaun ho autoridade munisipiu iha tempu tuir mai.
Jornalista : Aniceto Dias
Editor : Agapito de Deus
