Lafaek News—Proklamasaun Independénsia 28 de Novembru ne’ebé ohin Timor Leste komemora ba dala 47, harame ona Manatutu, maibé estatuta proklamatór Saudozu Francisco Xavier do Amaral ho Saudozu Nicolao Lobato nian la hafutar no hamrik iha nakukun laran.
Francisco Xavier do Amaral (Turiscai, 3 Dezembru 1939, iha tempu ne’ebé Turiscai sei pretense Manufahi, naran famozu ho Avó Xave ho titulu fundador no Prezidente Repúblika dahuluk Timor Leste, husi tinan 1974 to’o 1977, ho fundador Assosiasaun Demokrátika de Timor (ASDT) ikus mai troka ho Frente Revolusionária dé Timor-Leste Independente (Fretilin), iha loron 11 Setembru 1974, husik hela nia povu Timor hodi ba hamutuk iha aman kadunan Santu iha loron 06, fulan Marsu, tinan 2012 iha Dili.
Nicolao dos Reis Lobato (moris iha Soibada, Manatutu, 24 Maio 1946, mate iha Mindelo, Manufahi, loron 31 fulan Dezembero 1978 nia sei iha tinan 26 ) hanesan politik nain no ukun nain nasional ba Timor-Leste. Nia hanesan hari’i no sai hanesan vice prezidente ba partidu ASDT, partidu ne’ebe la kleur fila a’an sai Fretilin, depois Proklamasaun Independensia iha loron 28 fulan Novembero 1975 foti nia sai hanesan Primeiro Ministro Dahuluk ba Timor-Leste. Iha tinan 1977 nia sai hanesan Presidente Daruak ba Timor Leste. Nia mate iha kombate ho Tropa Indonézia (TNI) iha loron 31 fulan Dezembero 1978. Aeroportu Internasional Timor-Leste uza nia naran hodi respeita luta ne’ebe fo naran Aeroportu Internasional Presidente Nicolau Lobato.
Momentu Tropa Indonézia tama mai Timor-Leste, Nicolau Lobato hamutuk ho ukun nain Fretelin sira seluk,halai sae ba foho hodi funu kontra Tropa Indonézia. Iha tinan 1978, Lobato aserku husi (Kopassus) ne’ebe organiza husi Maijor Prabowo Subianto (ne’ebe sai hanesan mane foun ba Prezidente Soeharto). Nia mate depois tiru iha nia kabun, no nia mate isin lori ba Dili. Nicolau dos Reis Lobato foti hanesan luta nain nasional Timor-Leste.
Ohin, ámbitu komemorasaun loron proklamasaun independénsia ba dala-47 ne’e, Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten loron 28 Novembru la marka de’it loron ida ne’ebé povu Timor tomak hakarak deklara nia independénsia, maibé 28 Novembru marka mós loron ida ne’ebé povu Timor hakarak deklara independénsia hodi harii sistema Governu ne’ebé bele proteje liberdade iha aspetu hotu, bele kria sistema ekonómiku ne’ebé sosialmente inkluzivu ema hotu-hotu.
“Loron 28 novembru la marka de’it loron ida ne’ebé povu timor tomak hakarak deklara nia independénsia, loron 28 novembru marka mós loron ida ne’ebé povu timor hakarak deklara nia independénsia hodi harii sistema Governu ida ne’ebé bele proteje nia liberdade iha aspetu hotu-hotu no bele kria sistema ekonómiku ne’ebé sosialmente inkluzivu ka ba ema hotu-hotu”, dehan Prezidente Repúblika Josè Ramos-Horta iha ambítu komemorasaun loron proklamasaun independénsia 28 Novembru ba dala-47 iha Munisípiu Manatuto Vila, Segunda (28/11/2022).
PR Horta afirma, Buat ne’ebé TL tenke foti husi ne’e katak iha TL sistema konstitusionál, inkluzaun signifika katak iha devér konstitusionál atu garante justisa sosiál.
“Ita harii Estadu ida ne’ebé atu defende direitus umanus, inkluzaun sosiál, empoderamentu ho igualdade ema hotu nian, liberdade reuniaun no expresaun, Ita nia hakarak mak harii Estadu ida ne’ebé ema hotu-hotu labele moris ho laran ta’uk tanba vijilánsia la justu, kaer no dadur ema arbiru de’it, uza forsa hodi halakon ema, nu’udar faktu sira ne’ebé sei akontese nafatin iha sékulu 21 ne’e”.
Xefe Estadu Ramos-Horta hateten, kria Estadu ida atu asegura katak ema hotu-hotu só bele tama prizaun bainhira presiza tebes duni, no ne’ebé sistema justisa buka nafatin alternativa molok foti desizaun finál hodi hasai ema nia liberdade.
“Valór demokrasia hirak-ne’e, direitus umanus, respeitu ba Estadu de direitu no justisa, hamutuk ho justisa ekonómika no inkluzaun sustentável, mak ita konsagra hotu ona iha ita-nia Konstituisaun nasionál iha 2002, bainhira ita restaura ita-nia independénsia, Ita la harii Estadu ida ho objetivu atu kria fali leis ka prátikas ne’ebé la Justas, atu dadur narnaran de’it ema tanba halo sala ruma, dadur ema la liuhusi julgamentu durante fulan hira laran, nakonu ho ema sira ne’ebé la liu husi selesaun hodi servi iha instituisoens polisiais no judisiais sobrepostas ka hadau malu fatin, hodi sama tan prinsípius lulik hirak ne’ebé konsagra ona iha ita-nia Konstituisaun iha ita-nia país ne’e labele moris ho pezadelu ka trauma sira husi tempu uluk nian”.
Nia Afirma, Timor Leste ne’e moris husi luta naruk ida, hari´i ho valores ne’ebé buka atu asegura katak aplikasaun lei hotu, bele halo ho ekuidade, mizerikórdia no ho razaun, se la halo hanesan ne’e, la respeita no onra legadu husi ema sira ne’ebé luta ba nasaun ida ne’e no ba justisa, karik la halo ida ne’e, signifika la respeita misaun espesiál no vokasaun povu Timor tomak nian iha mundu.
“Ita hotu hatene, kna´ar ne’e la fásil, ita hotu halo ona sala, no ita hotu hetan benefísiu husi errus hirak ne´ebé ita halo tiha ona, ita tenke matan moris no neon na’in nafatin hodi evita halo sai ba errus buat sira ne’ebé tuir loloos la’os errus, katak halo krimes. Ita nia kna´ar ne’e todan no kompleksu tebes, maibé sei sai kma´an se karik líder ho desizór sira hotu servisu hamutuk, halo kooperasaun ho valores no espíritu ne’ebé Avo Xavier ho Nicolau Lobato hari´i, ohin halo ona tinan ba dala 47 ita nia independénsia. Na’i Maromak ho Kbi´it Rohan-Laek no Sadia-Na’in haraik bensaun mai ita hotu”.
Jornalista : Rita Moniz
Editór : Agapito de Deus
