Lafaek News—Lakon inan-aman iha ita sorin sente hanesan lakon buat hotu, lakon papa ho mama liu fali osan-mean ho mutin, mean ho mutin sei buka hetan, maibe papa ho mama lakon bolu sira naran sei la hatan tan ona, esperansa namlele hanesan aitahan sira namlaek iha bee-leten anin huu ba mai sidi la tuir fatin, hanesan ema idade sei kiik presiza domin husi inan-aman.
Laran metin ba se loos hodi kuda esperansa, bolu papa ho mama nia naran, maibé lian be laek, laiha lian ida hatan netik oan nia bolu, kiak inan-aman liu fali osan-mean ho mutin, neon-la metin, tuur mes-mesak, tutur liman ba ulun, fuan nakdedar mata-wen no suli nonok.
Istóra moruk ne’e kona-ba Adão de Deus, idade foin 14, husi aldeia Lumotou, suku Katrai-leten, postu administrative Letefoho munisípiu Ermera, oan mane-mesak husi matebian nain rua, Abilio de Deus ho Mariana de Deus, Oan kiak Adão moris bainhira idade sei kiik, nia papa komesa moras, nune’e família sira lori ba tramentu saúde no simu aimoruk loron atu hadiak hikas isin, maibé ikus mai labele salva, iis kotu hodi husik hela Adão nu’udar oan mane-mesak ho nia mama iha mundu ne’e.
Realidade ida moruk tebes ba Adão iha tempu ne’ebé seidauk iha hanoin oinsá bele simu responsabilidade hanesan nia papa sei moris hodi tau matan ba aihan loron-kalan nian, iha loron ida, aihan uma laran laiha, Adão nia mama, foti bote ho ai-suak la’o ba toos ne’ebé iha mota sorin hodi kee aifarin ho fehuk iha toos-laran hodi lori aihan ba uma, maibé Adão hein mak hein la haree mama nia oin, too iha dalan atu hakur ba mota sorin, bee korente dudu inan domin ne’e monu bee tutur lori dook husi dalan inan, hetan iha loron ikus ho isin mate.
Adão Rona de’it novidade husi família sira be katak, o inan mota tutur lakon hetan de’it ho isin mate, rona tiha ida ne’e, Adão mata-wen monu hodi tanis ho lian ás, tuku liman ba rai hakilar maka’as liután hodi sura ho lia-fuan dadolin “mama nusa o husik hela ha’u mesak, ita la mate tanba aihan loron ida, aiiiii mama oeee, papa imrua ba tutuir malu husik hela ha’u atu laran metin loos ba see”.
Bainhira jornalista lafaek news, dada lia ho Adão, nia hateten, nia laiha maun alin, nia papa ho mama hahoris nia oan mane-mesak, bainhira haloot nia mama ninia isin ba rai kuak, família ida ho naran Gabriel de Jesus, deside tau matan ba Adão hanesan aman hakiak.
“Ha’u maun alin laiha ha’u mesak de’it, papa mate uluk iha 2001, pai ba ku kafé moras simu ai-moruk hemu ai-moruk lanu mak mate, mama ba toos kee ai farina atu fila mak mota lori, ama mate kuaze tinan haat ona karik, ha’u hela ho apa kiik sira, iha momentu pai mate ha’u sei kiik no seidauk eskola, hainhira ha’u eskola mama mate tan laiha ona,” katak oan kiak Adão ba jornalista media tour iha suku Katrai-Leten postu administrativu Letefoho munisípiu Ermera.
Iha tempu ne’ebá, Adão eskola duni too klase 5 iha EBF Lumotou, maibé labele kontinua, tanba inan-aman husi hela nia iha dalan klaran, tenke husik eskola labele kontinua, tanba se loos atu tau matan hodi tulun Adão bele eskola too remata iha ensinu sekundária.
“Ha’u eskola too klase 5 ano de’it ha’u eskola iha Lumotou,ha’u labele kontinua eskola tanba ema la iha atu tau matan ba ha’u nia eskola,agora nee ha’u hela ho familia husi pai nian,” dehan oan kiak Adão.
Oras ne’e, Adão nia idade tinan 14 ona, labele eskola, tanba se mak atu tau ba nia, loron ba loron, inan-aman laek ne’e, halibur rai-henek iha mota laran ne’ebé uluk tutur nia mama, husi mota ne’e mak Adão buka moris husi rai-henek hodi hein karik horon mama nia iis mate, maibé la akontese, la haree lalatak, no la rona mama nia lian iha mota ne’e husi dadeer too lokraik fila-ba uma aman hakiak.
Servisu seluk ne’ebé oan kiak ne’e halo, suru rai-metan enxe iha karon faan fali bae ma seluk hodi kuda ai-funan, rai-henek ne’ebé Adão pineira karada ida hetan dolar 15, maibé molok too karada ida raut too semana rua foin bele too, tanba nia mesak raut hodi pineira.
“Ha’u suru rai-henek no lalin rai metan ba ema sosa, suru rai-henek loron ida ha’u hetan 15.00 dolar ha’u mesak ba pineira no rai-henek lalin tau iha estrada maka hafoin tula ba kareta, osan hirak ne’e lori mai fo ba ama apa kiak tau hamutuk fo ba lia husi apa ho ama rasik nia famila sira,” katak Adão.
Adão hakarak tenke eskola fila-fali, susar, se mak atu selu nia eskola, sosa ropa ho kadernu-lapijeira?, dalan di’ak ba nia mak buka rasik osan hanesan raut rai-henek pineira, no raut raimetan lori faan hodi hetan osan, sosa fali foos ba uma laran no mos fo aman hakiak Gabriel hodi hatan ba lia-mate-lia moris husi nian inan-aman nian.
“Apa ho ama hakiak ne’e nia oan nain haat ida eskola iha Dili tolu mak eskola iha ne’e, maibé ida mak la eskola ona, sira hanoin ha’u hanesan sira nia alin ikun, Ha’u hakarak kontinua eskola, maibé ema laiha atu tau matan ba ha’u nia eskola, papa-mama hakiak nee mos dehan ha’u mos labele tau matan ba imi hotu, tan osan laiha hodi haree ha’u nia eskola, ha’u hakarak eskola más ema tulun laiha, maibé ema ruma maka hakarak atu trata ha’u nia eskola ha’u prontu atu eskola fila fali,” Adão haktuir.
Iha sorin seluk, Gabriel Soares nu’udar aman hakiak haktuir, moris ne’ebe oan kiak Adão hasoru ne’e realidade tebes durante durante husi kiik too ohin ho idade 14, hanesan aman hakiak sempre tau-matan, maibé labele selu nia eskola tanba kbiit ba osan mak laiha duni.
“Adão ne’e hela ho ha’u, nia la’os ema seluk, nia ha’u nia apa kiik nia oan rasik, nia hela ho ha’u, tanba de’it relasaun ida ha’u nia apa kiik nia oan, situasaun ida ne’ebe Adão hasoru ne’e loos duni, nia oan kiak, kiak ida ne’ebe laiha inan-aman, nia ama mota mak lori nia apa simu ai moruk iha hospital mai hemu la tuir reseitas mate, nia atu eskola maibé se mak responsablidade, iha ha’u nia uma laran nain lima mak eskola, razaun ida ne’e mak nia labele ba eskola, nia idade ita haree sei bele aban bairua buka nia future, tanba nia kbiit laek dunik,” katak Adão nia papa hakiak ne’e iha nia rezidénsia Lumotou Katri-Kraik Letefoho, munisípiu Ermera.
Hanesan aman hakiak labele nega katak, Adão nia moris mak suru rai-henek, iha tempu bailoron ema sempre mai sosa nia rai-henek, iha fulan hiral liubá mota kiik nia halibur hela rai-henek hodi faan ba komunidade sira no mos ba kompania sira ne’ebé presiza atu sosa rai-henek, osan sira ne’e hodi bele sustenta ba nia nessesidade loro-loron.
“Iha ne’e ami halo koperativa ida durante halo ba ema kiak sira no defisiensia sira, tanba kooperativa ne’e bele hetan osan ami tau hamutuk iha brankas kooperativa nian atu oinsá ita bele hetan fundus bele ajuda sira nia nessesidade loro-loron,” dehan Gabriel Soares ‘Kiak’.
Hanesan aman hakiak la husik hela responsabilidade ba nia oan hakiak Adão, ko’alia ho autoridade lokál sira oinsá bele buka dalan hodi tulun oan kiak no ema ho defisiénsia sira, hatoo ona preukupasaun ne’e ba ukun nain sira, maibé seidauk hatan ho sinal pozitivu.
“Adão nia situasaun ne’e ha’u hatoo ona, maibé informasaun seidauk mai fali ami, ikus fali ha’u rona katak sira só fo tulun ba labarik oan kiak sira ne’ebé hetan ona tinan 17 no iha kartaun eleitoral mak foin bele kandidata an nu’udar oan-kiak,” Gabriel relata.
Hodi dehan, ema oan-kiak iha aldeia Lumotou la’os Adão mesak, iha mos ema kiak lubuk, lbalarik defisiensia sira ne’ebé inan-aman laiha, más tinan seidauk too, entaun sira la hetan kartaun eleitoral, tenke iha evidensia nunee sosiál bele rejista, razaun ida ne’e mak durante sira hein hela, no ha’u nia idade sei naton ba oin sei esforsu nia sei eskola, karik nia interese makaas ba nia futuru,” Gabriel promete.
ho preukupasaun ne’e, xefe aldeia Lumotou, Abel de Deus, hatan katak oan-kiak Adão nia naran iha ona suku, maibé seidauk iha sinal rezultadu husi xefe suku rasik.
“Ha’u haruka ona ba suku, suku atu haruka ba sosial, maibé too agora seidauk hatene loos?, so ida rua mak sira atende hanesan feto ne’ebé mane laiha responsbiliza ho vulneravel, ne’e mak sira foti ona, maibé Adão nian seidauk,” katak xefe povoasaun Lumotou ne’e.
Autoridade lokál ne’e mos husu ukun nain sira liu-liu governu liu husi ministériu solidariedade sosial no inkluzaun munisípiu Ermera buka solusaun hodi tulun labarik sira ne’ebé laiha inan-aman, tanba labarik sira presiza tulun husi governu hodi hetan edukasaun diak ba sira nia futuru.
“Ha’u relata ba governu se bele karik aban bairua bele haree ba ida ne’e, Adão atu eskola, más ema atu suporta nia mak laiha, nia buka moris tuir nia hakarak de’it, mate ka moris ne’e la tauk, nia só husu ba maromak no matebian de’it,” Abel espresa.
Xefe aldeia Lumotou ne’e mos haree ho matan katak, Oan-Kiak Adão raut rai-metan no suru rai-henek hodi pineira atu bele hodi hetan osan tulun nia moris loro-loron, maske servisu ne’ebé todan, haree husi idade Adão nia tinan sei kiik la merese atu halo servisu ne’ebé todan, lalin rai-metan husi dook, suru rai-henek todan, tenke lalin tanba se mak atu fo osan ba nia.
“Ami sira ne’e viziñu ne’ebé hahán ami bele fo ba nia, maibé osan nee se mak atu fo ba nia, estadu sira hakarak atu hatene situasaun iha komunidade sira nia leet diak liu ba area rurál atu haree loos de’it ba problema ne’ebé Adão enfrenta, ha’u too ona ba iha xefe suku maibé sei prossesu nia laran no ami mos sei hein prosesu, tanba nia uma rasik laiha, uma ne’ebé sira hela ne’e dodok hotu ona, ha’u nuudar autoridade lokal ha’u interese nafatin ba problema ne’ebé Adão hasoru,”xefe aldeia Abel de Deus promete.
Ikus liu, xefe aldeia ne’e justifika katak, Oan-Kiak Adão nia inan-aman uluk mos partisipa iha luta ba prosesu ukun rasik an, fo han mos ema FALINTIL sira, no buka informasaun husi vila-laran hodi hatoo fali ba kaixa klandistina hodi relata ba ai-laran, maibé laiha buat ida, hanesan xefe aldeia sei esforsu nafatin hodi tulun oan-kiak Adão bele hetan dalan ida naroman ba nia futuru.
Jornalista lafaek news tenta atu konfirma tan asuntu ne’e ho xefe suku Katrai-Kraik ho administrador postu Letefoho, maibé udan ho anin la fo fatin atu ba konfirma ho autoridade hirak kona-ba Oan-Kiak Adão nia susar ho terus, maibé redasaun lafaek news sei buka nafatin autoridade relevante sira hodi konfirma nafatin asuntu Oan-Kiak Adão de Deus too hetan solusaun.
Entretantu, antes ne’e Ministra Solidariedade Sosial no Inkluzaun MSSI, Armanda Berta dos Santos, resposta ba preokupasaun autoridades sira katak presiza hadi’ak liña koordenasaun entre parte hotu atu servisu hamutuk hodi haree problema refere liuliu ba instituisaun hirak hanesan sosiedade sivíl autoridade sira nomós ba Ministériu relevantes ho intensaun prinsipál maka, oinsá atu halo atendementu ba povu ho digñu tuir kondisaun no situasaun loloos.
Jornalista : Arnaldo Nunes
Editor : Agapito de Deus
