Lafaek News-(Ermera)—Forum Juventude Defísíensia Ermera (FJDE), ho inisiativa rasik apoiu Ema ho Defísiensia (EhD) iha suku Fatukeru, Munisipiu Ermera, hodi dezenvolve setór agrikultura, sai hanesan baze ba ekonomia familia.
Koordenador Grupu FJDE, Marcos de Deus Martins relata, objetivu harii grupu mak kapasita maluk joven defisiensia sira, oinsá dezenvolve setór agrikultura liga ba produtu sira ne’ebé mak ita iha, tanba kuaze organizasaun barak ko’alia advokasi, maibé seidauk ko’alia kona-ba atividade produtivu no atividade espesifiku ne’ebé ema ho defisiensia sira halo.
“Husi ne’e mak FDJE kria grupu atu haree liu ba ema ho defisiensia fiziku matan, ho tipu sira ne’ebé la hanesan, maske ho kondisaun diferente, maibe ita hare’e katak sira bele halo atividade ruma hodi apoiu ekonomia familia, husi ne’e mak ita hatene katak, ema ho defisiensia sira bele hola parte ba servisu agrikultura, maske ho kondisaun defisiensia, maibé iha hanoin ne’ebé diak hodi dezenvolve ita nia protudu agrikula sira, tanba dala ruma iha sosiedade nia hanoin katak ema ho defisiensia hein simu deit, maibé ita mós koko halo buat ne’ebé mak ita bele, atu nune’e dezenvolve nafatin setór agrikultura hodi kore-an husi kiak no mukit”, Marcos Informa.
Nia dehan, grupu ne’e harii iha loron 17, fulan Setembru, tinan 2019 to’o agora, husi grupu ne’e rasik kompostu husi ema nain 5, husi membru nain 5 ne’e defisiensia nain 3, no la ho defisiensia nain 2, atividade ne’ebé sira halo mak hanesan produsaun kafe, suku ropa inklui setór hortikultura, iha atividade produsaun kafe kliente hamutuk 12 no daudaun ne’e ami rejistu ona iha FJDE, hodi distribui kafe kada tinan.
“Iha planu ona atu sossa komunidade nia kafe, tanba komunidade sira dala barak kuu kafe lori liu ba tetu ho kulit tasak, maibé sira la hatene katak depois de sira tetu tia kafe hotu ona, entaun ita ba fali ho hanoin ida katak sira kuu kafe halo selesaun tuir treinamentu ne’ebé ita fó, sira kuu kafe rai tiha, depois ita ba sosa fali, presu kafe ita sosa bazeia ba folin kafe iha merkadu, kuandu NCBA sira sosa kafe kulit mean ho presu kilo ida $0.35, entaun ita sosa fali kilo ida $0.40, atu nune’e ita asegura sira labele fan ba ema seluk, tanba iha tinan 2022 ita kolleta kafe kulit mean 48 kg,” Marcos haktuir.
Kafe ne’ebé iha, komunidade sira preparadu ona, hein ita ba sosa deit lori ba fatin produsaun kafe uut, depois de hotu tia ita liga ba merkadu sira, hanesna iha Dili ita nia ekipa promosaun marketing ne’ebé ema ho defisiensia nain rua mak fan iha ne’eba, ida ho defisiensia matan no ida defisiensia fisiku.
Marcos informa, produsaun kafe uut ne’ebé grupu ne’e produz fan bazea ba kriteira ne’ebé grupu refere uza, hanesan bazeia ba kilograma, sé grama 2 ho folin $1.00, estenga kilo ho presu $5, 1 kg ho presu $10, kafe kulit mean folin tun ba $2.50 kada kilo, maibé halo inovasaun fali ba folin husi atividade kafe ne’e rasik, alende ne’e mós, iha grupu ne’e rasik involve feto sira ba atividade suku, nune’e mós iha tempu pandemia ne’ebé liu ba kotuk halo mós maskara, karteira, pasta no haruka ba Dili hodi fan ba komunidade sira.
“Ami hola bazeia ba nia kilograma, maibé agora kafe sira fan la hanesan uluk, sira prepara to’o kilo 10 ka 20, foin mak ita hola, nune’e kafe ami produz uza manual deit hanesan lesu ho alu hodi halo kafe uut, husi ida ne’e ami hetan osan uituan foin mak sosa misin ho komputedor no seluk tan, tanba kafe ne’e ita bele uza ba tempu naruk fulan 9, foin mak fuan dala ida, husi fuan ne’ebé iha bele hetan osan $ 80, sé liga ba modo depende ba prosesu koileta, tanba bedengan ida ita hetan $15 to’o $20, liu fulan 3 bele $60 to’o $70, tanba adubu ne’ebé ami uza adubu organiku,” dehan nia.
Entretantu membru FJDE, Carlito Soares, haktuir liuhusi grupu ne’ebé ami iklina ba diak tebes, tanba bele fó benefisiu ba ami husi produsaun kafe ne’ebé mak ami kuda, tanba husi grupu ne’e rasik bele fanun maluk defisiensia sira ne’ebé hela iha area remotas dala ruma ema ladun to’o iha ne’ebá, tanba ne’e husi grupu ne’ebé iha bele fahe informasuan ba sira liga ba atividade saida deit mak sira halo, atu nune’e sira mós bele mai partisipa.
“Grupu ne’e rasik ami kuda kafe, alende ne’e mós halo servisu balun liga ba hortikultura nian hanesan kuda batar, modo kol, brinjela nomós tomati, husi produtu hirak ne’e sai hanesan alternativu ida ba ami hodi ajuda ekonomia familia, tanba ami ho kondisaun defisiensia hanoin atu halo buat barak, maibé ami nia forsa mak lato’o, maske hetan apoiu husi kolega iha grupu laran, maibé forsa atu halo mak laiha, tanba produtu ne’ebé ami halo lori ba fan direita iha merkadu, nune’e mós iha ema balun mai sosa deit iha fatin, liga ba resultadu husi produsaun ne’ebé mak durante ne’e ami fan, ami seidauk kalkulasaun ida kona-ba produsaun hirak ne’e, tanab ami foin mak hahu, fiar katak tempu tuir mai bele jere ho diak, tanba durante ne’e ami faan bele hetan to’o $500, modo kada futun fa’an $1.50, husi osan sira ne’e ami entrega ba grupu no grupu mak jere fila fali osan hirak ne’e”, Carlito informa.
Sorin seluk Xefe suku Fatukeru, Leoncia Trindade, informa, husi grupu Forum Joventude Defisiensia Ermera (FJDE), bele rejista ho legalmente iha sentru MSSI, munisipiu Ermera hodi hetan apoiu ruma, maibé nia mós rekoñese ba difikuldade ne’ebé FJDE, hasoru iha baze, nune’e nia pronto fasilita nafatinm atividade saida deit mak FJDE halo, liuliu liga ba hortikultura nomós produsaun kafe uut, ne’ebé seidauk hetan tulun husi governu.
“Ha’u prontu halo deklarasaun no karta akompañamentu ba sira, hodi lori ba sentru solidariedade sosial, nune’e hetan apoiu ruma husi ne’eba, liuliu ba grupu ema ho defisiensia, nune’e la presiza komunidade FJDE, sira mai buka to’o iha suku, maibé bainhira presiza bele liga hau liuhusi telefone ka whatsapp, tanba knar ne’ebé hau lori mai husi sira, konta mós ho ema defisiensia sira, tanba ne’e mandatu durante tinan hitu nia laran, hakarak desenvolve suku Fatukeru no nakloke bas é deit mak hakarak lori desenvolvimentu ba rai ida ne’e, tanba total populasaun husi suku Fatukeru hamutuk 2. 458, husi númeru ne’e, ema ho defisiensia hamutuk 48, husi númeru 48, daudaun ne’e iha 29 mak rejista ona iha MSSI, no seluk seidauk, espera sei rejista hotu iha tempu tuir mai”. Leoncia Trindade, hakotu.
Husi dadus hirak ne’e, jornalista sira rekolla bazeia ba atividade media tour ne’ebé servisu hamutuk entre AJTL ho Oxfam iha Timor-Leste.
Jornalista : Crispin de J. Aamaral
Editor : Agapito de Deus
