Tasi mak kriatura natureza ne’ebé furak,tasi ho kór azúl no moos hatudu katak fatin ne’e furak,maibe dalaruma tasi mós bele muda kor ba verde,azul ou mean.Tuir National Oceanic and Atmosperic Administration (NOAA) esplika katak; intensidade loro-matan ne’ebé tiru hamosu mudansa kor iha tasi ho liafuan seluk depende ba kombinasaun husi oinsa loro-matan halo interasaun ho molekulu bee nia laran, mak hanesan:
- Fitoplankton
Mikróorganismo tasi ne’ebé ita hatene ho naran fitoplankton, nudar parte importante husi korente ai-han tasi no siklu karbonu global,fito plankton ne rasik sei kria modelu kór iha tasi leten hanesan kor matak,azul,mean,kor kafe no kinur.
Koalia konaba Mikróorganismo tasi ne’e bele sai mós hanesan sasukat atu hatene katak tasi ne’e saudavel nakonu ho nutrisaun ou lae,tanba fitoplankton se la moris iha tasi nebe kontaminado.
Fitoplankton ne rasik bele fo benefisiu barak ba kriatura moris tanba bele prosesa bee no karbonu- dioksida sai fali partikel organiku uza klorofile atu hetan enerjia husi loron matan. Liu husi fotosintesis nebe nia prosesa, planta marina ne’e bele produs metade oxigenu ne’ebé ita simu.
Maibe planta marinã ne’e mós bele mate wainhira temperatura bee ne’ebé manas mai husi mudansa klimatika no deplesaun ozonu rasik bele redús mikróorganizmu nia ai-han iha fatin balun inklui Timor-Leste, hamutuk mós ho redusaun rifas korais no komponente mariña importante seluk.
- Hahalok ita Emar
Hahalok ita ema mós kontribui estraga tasi nia furak, isue ne’ebé agora dadaun akontese maka “ lixu plastiku” nebe atus ba atus iha tasi ibun bele estraga ambiente tasi nian wainhira ita rai hamutuk lixu domestiku (plastiku) no lori ba soe lixu plastiku iha tasi ne’ebé bele estraga ahu-ruin, tuir estudo husi Joleah B Lamb (2018) hateten katak 89% ahu-ruin ne’ebé kontamina ona ho lixu plastiku kona ona moras tanba mikroba patogoen no mós afeita ba prosesu fotosintesis wainhira lixu plastiku belit no taka hela ahu ruin.
Ho ida ne’e atu dehan deit katak; responsabilidade ita hotu atu próteze tasi ne’ebé saudavel,papel importante ita ema maka liu husi atitude simples hamenus uza sasan plastiku no lori rasik ita nia be wainhira hemu,hatoman an uza saku plastiku no eduka ita nia an identifika tipu lixu atu nune’e lixu ne’ebe konsidera bele resikla ou prosesu fila fali no uza fali ida ne’e bele hamenus lixu ne’ebe tama iha tasi laran.
Liu husi observasaun iha leten hakerek nain atu haklean deit katak; tasi hanesan parte ida husi mundu.Mudansa klimatika no akesimentu global afeta makaás ba ekosistema tasi, husi akesimentu global ne rasik bele hamosu mudansa ba saude global.
Deplesaun ba kamada ozonu ne’ebé próteze radiasaun Ultra Violet (UV-8) iha tempu naruk sei fó ameasa ba tasi no estraga animál,planta no mikróba iha tasi. Tan ne’e ukun nain sira iha mundo tomak konkorda ona iha tinan 1987 no aplika iha tinan 1989 ho naran Konvensaun Vienna kona-ba Deplesaun Ozonu, no ninia Protokolu Montreal iha ne’ebá aprezenta katak protokolu hodi kontrola utilizasaun ba substansia kamada de ozono ne’ebé servisu maka’as atu suporta rekuperasaun ozonu ba tasi ida ne’ebé saudavél liu tan iha Timor Leste no Mundu tomak.`mai ita hahu promove hadomi ambiente liu liu biota tasi.
Ikus liu haktuir hau nia aman bot Joao Baptista nia liafuan ; la iha problema kona ba ambiente (tasi ka rai), iha deit maka sintomas ambiental sira husi problema ne’ebe ita emar sira halo. Tamba Nasaun ida ne’ebe estraga nia meio ambiente tasi ka rai, estraga nia an rasik.
Hakerek nian : Arcanjela Cavalera Valentim Fernandes
Estuda iha Universidade Católika Timorense ( UCT )
Email : Ferndandesarcanjela57@gamail.com
