Lafaek News-Asisténsia Legál ba Feto no Labarik (ALFela) sesta 15/08/2025, ofisialmente lansa relatóriu husi tinan 2022-2023, hanesan programa siénsia legál, edukasaun legál no advokasia.
Diretora Ezekutivu ALFela Marcelina Amaral iha nia diskursu hateten, misaun ALFela mak oinsá atu representa vítima feto no labarik feto sira atu asesu ba justisa formal no labele hetan deskriminasaun iha Timor-Leste.
“Programa siénsia legál, edukasaun legál no mos advokasia, maibé programa ne’ebé boot liu mak asisténsia legál ba feto ho labarik ALFela nia missaun mak kontribui duni iha ami nia asaun, sira ba ajuda reprezenta vítima feto ho labarik hodi assesu ba justisa formal ne’ebé justu formal no laiha diskriminasaun,” Diretora ALFela hatoo asuntu ne’e iha ámbitu serimónia lansamentu relatóriu 20-22-2023 iha Hotel Timor, sesta semana ne’e.
Jestora ALFela ne’e haktuir esperensia, ALFela sente dunik feto no labarik sira iha Timor-Leste nia jornada moris hahú husi inan nia kanotak hanesan Bebe joven no too forma familia kontinua hasoru violénsia no deskriminasaun oin-oin hahú husi Uma laran, viziñu, komunidade no sosiedade, sira nafatin normaliza tendénsia hanesan asaun produtivu,
“Mezmu Ita hotu esforsu atu minimiza atu hamoos violénsia sira ne’ebé iha liu husi meius oin-oin, maibé esperénsia hatudu nafatin feto ho labarik nafatin iha situasaun vunerábel ne’ebé sei bolu Ita hotu nia atensaun atu hodi ajuda sira bele hetan asisténsia ne’ebé másimu ba iha sira kazu,” Nia sublina.
Tuir ALFela, kazu violénsia bazeia ba jéneru violénsia hasoru feto no labarik kontinua nia kuantidade domina Timor-Leste, sistema justisa formal iha dadus sira ministériu públiku hatudu iha dadus, dadus ALFela nian mos hatudu situasaun sira ne’e akontese sósiu-kultural dezigualidade ejiste iha Timor-Leste ba feto ho labarik sira inklui ema ho defisiensia sira, maluk LGBTI sira.
Esperénsia iha periodu 2022 no 2023 vítima feto ho labarik barak mak iha sistema justisa formal ne’ebé hanesan, sira seluk mais vunerável hanesan LGBTIQ+ Balu seidauk fiar-an atu hakarak ba sistema justisa formal.
Marcelina relata, Iha periode 2022 no 2023 benefisiaria sira ne’ebé hetan asisténsia legál husi ALFela Kazu foun hamutuk 1220, husi kuantidade ne’e, feto ho labarik 170 labarik mane 30 tranzeneru iha 2, lokasi foun no lokasi tuan iha periode hamutuk Kazu 200, Kazu violénsia domestika as tebes iha porsentu 60 mak violénsia doméstika violasaun sexuál no abuzu sexual ba minoridade, iha mos kazu insestu minor 22, krime sira seluk inkui tráfiku humanu no mos kazu sivil hanesan ezérsisiu maternal no alimentasaun ba minor iha porsentu 15, husi kazu foun no kazu tuan, iha periode refere iha porsentu 91, prosesu da-daun ne’e remata ona, signifika katak vítima sira maioria simu desizaun.
“Kazu asesu iha justisa formal iha kliente balu lakohi hetan asisténsia husi ALFela iha 1% nebe maka hetan existensia husi instituisaun seluk iha mos kliente 3% ne’ebé mak lakoi prosesu sira nia kazu ba sistema justisa formal no iha kliente %5 ne’ebé maka ALFela lakon kontaktu ho Sira Tamba Sira muda hela fatin seim koinesimentu husi ALFela nian, balu iha kost no balu fila-fali ba munisipiu ALFela la konsege hetan i atinje porsentu 5, kazu ne’ebé hetan ona desizaun Sira vítima Sira hetan satisfasaun ba sira nia kazu ne’ebe hetan satisfasaun ona, maibé iha Balu nebe maka la dun senti satisfaz, bainhira iha divizensia sira ne’ebe adia julgamnetu sira ne’ebe adia, tanba rekursu humanu iha area justisa nian juis prokurador kuantidade limitadu kompara ho kazu ne’ebe iha, entre kazu sira ne’ebe ohin ha’u mensiona iha mos kliente ema ho difisiensia Ema 36, ne’ebe difisiensia fisika, intelektual no komunikasaun, husi kliente hirak ne’e situasaun vuneravel tebes ALFela la servisu mesak servisu hamutuk ho Ministeriu Solidaridade, sosial no kliente ne’ebé hetan ona apoia komunitaria husi parte guvernu Liu husi Ministériu Solidariedade Sosial, vítima sira ne’ebé kontinua prosesu legál ba oin bele hetan tulun, aliende prosesu legál la’o maibé sira mos bele hetan apoiu humanitária ba iha sira nia kazu, jestora ALFela ne’e relata.
Iha programa edukasaun legál ALFela fasilita treinamentu apoiu estudante, komunidade, lideransa komunitária, polísia inklui maluk LGBTIQ+ Sira ne’ebé mak hetan formasaun husi ALFela sira kona-ba inkuadramentu legál sira bazeia ba jéneru bazea ba justisa tráfiku humanu inklui direitu familia benifisiária sira hamutuk 1651 maluk LGBTIQ+ hamutuk 59 formasaun sira ne oferese ba munisipiu 10.
“Iha programa 3 tuir Mai koalia Konaba advokasia iha periodu refere ALFela mos envolve halo operasaun ba esbosu lei ba labarik no joven iha terenu no lei ne’e promulga no Ita implementa ona lei Númeru 6/23, servisu hamutuk ho sosiedade sivil no mos Parlamentu Nasional komisaun F, MSSI atu bele hetan duni lei ne’ebé proteje joven feto no labarik iha terenu.
Entretantu Atividade lansamentu ne’e hetan apoiu fundus husi TAF, Nabilan, WFA ho LWDA liu husi ANCP.
Jornalista : Moises Guterres /Trifonio Martins




