Lafaek News–Forum Komunikasaun ba Feto Timor-Leste (Fokupers) iha parseria ho Sekretaria Estadu Igualidade (SEI) realiza diskusaun meza redonda ho tema “Refleta Progresu, Fortalese Kompromisu Jeneru Liu husi Alokasaun Orsamentu Sensivel ba Jeneru iha OGE 2027: Husi Kompromisu Politika ba Impaktu Duravel” hodi implementa prevensaun violensia bazeia ba jeneru.Diskusaun ne’e hala’o iha Salaun Delta Nova, Segunda 27/07/2026.
Diretora Ezekutivu Fokupers, Domingas Afonso Amaral hateten, objetivu prinsipal husi diskusaun meza redonda ne’e atu fó espasu no hare’e progresu atu aselera igualidade jéneru no responde ba violensia bazeia ba jéneru.
“Fokupers servisu hamutuk ho SEI no sosiedade sivíl sira seluk. Organizasaun nia papél estratéjiku atu suporta Planu Asaun Nasionàl Bazeia ba Jéneru. Ita hare’e ema ne’ebé foti desizaun prinsipál sira marka prezensa, liu-liu husi Ministériu Solidaridade Sosial ne’ebé implementa planu bazeia ba jéneru, Prezidente Komisaun F iha Parlamentu Nasional ne’ebé foti desizaun kona-ba alokasaun orsamentu, no mós Sekretaria Estadu Igualidade atu reforsa alokasaun orsamentu sensível ba jéneru iha Orsamentu Jéral Estadu 2027,”_ D.E Fokupers Domingas ba jornalista sira iha SalaunDelta Nova Dili, 27/07/2026.
Nia haktuir katak progresu servisu iha ona, maibé parte seluk desafiu no bareira sira sai nafatin lakuna. Tanba ne’e maka presiza realiza diskusaun ida iha momentu krítiku no krusial atu lori fila fali kompromisu ne’ebé iha ona, liu-liu ba Governu no ema ne’ebé foti desizaun sira, hodi hametin tan buat ne’ebé Governu rasik komunga ona.
Diretora ne’e salienta, desafiu ne’ebé Fokupers hasoru iha tinan ida ne’e maka Orsamentu Jéral Estadu ne’ebé redus ba pursentu tolunulu (30%) ba Uma Mahon sira.
“Ita nia proposta no analiza ba orsamentu hare’e ba nesesidade. Iha ne’e Fokupers propoin ba Governu liu husi Ministériu Solidaridade Sosial atu bele aloka orsamentu minimu 1.5 to’o 2 milloens kada tinan. Ne’e atu fornese servisu asistensia integradu ba vítima sira iha Uma Mahon, nune’e vítima ne’ebé esperensia violénsia bele iha fatin seguru, no iha espasu atu hetan apoiu ba rekuperasaun psiko-sosial,”nia esplika.
Aleinde ne’e, orsamentu ne’e mos atu reforsa aktividade empoderamentu ba vítima sira nune’e sira iha forsa atu foti desizaun no integra fila fali ba komunidade. Servisu holistiku no apoiu orsamentu naton tenke asegura katak depois vítima sira sai husi Uma Mahon, sira bele kontinua hetan atividade empoderamentu ekonómia.
“Bainhira feto ida hetan oportunidade, partisipasaun di’ak no empoderamentu finansial, nia bele hamenus risku violénsia, sai independente ekonomicamente, suporta família, no asesu ba eskola,”nia subliña.
Iha fatin hanesan, Sekretaria Estadu Igualidade, Elvina Sousa Carvalho apresia ba servisu Fokupers ne’ebé kontinua pro-ativu luta ba prevensaun violénsia bazeia ba jéneru no fó asistensia ba vítima nia moris loron-loron.
“Tema ba diskusaun ne’e konvida ita hotu atu hare’e fila fali progresu ne’ebé alkansa ona, no iha tempu hanesan reforsa kompromisu atu asegura polítika no kada orsamentu Jéral Estadu. Governu tenke investe no fó benefisiu justu ba feto, labarik, ema ho defisiensia no feto vulnerável sira,”Nia dehan.
Nia afirma katak durante tinan 10 ikus, Timor-Leste hatudu avansu importante iha promosaun igualidade jéneru. Governu kontinua hametin implementasaun polítika igualidade jéneru no inkluzaun sosial liu husi Planu Asaun Nasional Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru, PAN 1325, Deklarasaun Maubesi, no Empoderamentu Ekonómiku Feto.
“Orsamentu sensível ba jéneru la’os orsamentu ne’ebé separa feto ho mane, maibé nu’udar estratéjia ida atu asegura feto ho mane iha direitu hanesan no oportunidade hanesan atu sente no goza Orsamentu Jéral Estadu,”nia hateten.
SEI mós komprimete atu hametin kapasidade Ministériu no Instituisaun Estadu sira atu integra analiza jéneru iha planu ba OJE 2027, hodi fortelese koordenasaun interministerial no kria sistema monitorizasaun no avaliasaun atu sukat impaktu investimentu públiku ba igualidade jéneru.
Jornalista: Moises Guterres
Editora. : Gracia Soares


