Lafaeknews DILI, Timor-Leste — Durante tinan rua-nulu ikus ne’e, apoiu polítiku hosi Kay Rala Xanana Gusmão sai nu’udar elementu importante ida iha dinamika eleisaun Prezidensiál Timor-Leste nian. Hosi José Ramos-Horta, Taur Matan Ruak, to’o Francisco Guterres (Lú-Olo), Xanana nia apoiu akompaña kandidatura figura importante sira ne’ebé ikus mai asume kargu Prezidente Repúblika.
Agora, ho eleisaun prezidensiál 2027 besik daudaun, Xanana hatudu fali pozisaun polítika ida ne’ebé bele lori diskusaun foun ba futuru lideransa nasionál: nia hakarak fó apoiu pesoál ba kandidata feto ida atu sai Prezidente Repúblika.
Deklarasaun ne’e hato’o iha loron 6 Novembru 2026, durante komemorasaun Loron Nasionál Feto ba dala-50, iha Sentru Konvensaun Dili. Iha okaziaun ne’e, Primeiru-Ministru ne’e dehan katak nia sei apoia feto ida atu asume kargu máximu iha Estadu, maski seidauk revela naran figura ne’ebé sei hetan nia apoiu.
“Ha’u pesoalmente apoia feto ida atu sai Prezidente Repúblika,” Xanana dehan ba jornalista sira.
Deklarasaun ne’e marka etapa foun ida iha relasaun entre Xanana nia influénsia polítika no disputa ba kargu Prezidente Repúblika, ne’ebé durante tempu naruk domina hosi figura mane sira.
Apoiu polítiku ne’ebé akompaña eleisaun prezidensiál Istória eleisaun prezidensiál Timor-Leste nian hatudu katak Xanana Gusmão iha ona papél importante iha formasaun apoiu polítiku ba kandidatu sira.
Iha eleisaun 2007, Xanana fó apoiu ba José Ramos-Horta, ne’ebé konsege manán eleisaun no sai Prezidente Repúblika. Tinan 2012, Xanana muda nia apoiu ba Taur Matan Ruak, ne’ebé konkore hasoru Ramos-Horta no Francisco Guterres (Lú-Olo), antes manán iha segunda volta.
Iha eleisaun 2017, Xanana fó apoiu ba Lú-Olo, kandidatu hosi FRETILIN, ne’ebé konsege manán iha primeira volta. Tinan 2022, nia fila fali fó apoiu ba José Ramos-Horta, ne’ebé konkore fali ba kargu prezidensiál no hetan vitoria.
Kronolojia ne’e hatudu oinsá Xanana nia desizaun polítika sai parte importante ida iha dinamika eleisaun prezidensiál durante períodu independénsia Timor-Leste nian.
Observadór sira iha análize polítika balu konsidera Xanana nu’udar figura ho influénsia boot iha prosesu disputa ba Prezidénsia, tanba nia kapasidade atu mobiliza apoiu partidáriu no rede polítika. Maibé, apoiu hosi lider polítiku ida la signifika automaticamente rezultadu eleisaun sei determina ona, tanba desizaun ikus sei depende ba povu nia votu.
Kandidata feto no oportunidade ba lideransa nasionál Deklarasaun Xanana nian mosu iha tempu ne’ebé diskusaun kona-ba reprezentasaun feto iha lideransa polítika kontinua sai asuntu importante iha Timor-Leste.
Maski feto sira iha kontribuisaun importante iha luta libertasaun nasionál no prosesu konstrusaun Estadu, asesu ba pozisaun polítika aas kontinua sai dezafiu.
Tuir dadus ne’ebé Sekretaria Estadu ba Igualdade aprezenta durante komemorasaun Loron Nasionál Feto, reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál atinje 38%, maibé iha Governu hamutuk 19%. Iha pozisaun xefe suku, feto sira reprezenta 4% de’it.
Xanana, iha nia diskursu, subliña katak independénsia Timor-Leste la hetan de’it hosi sakrifísiu mane sira, maibé mós hosi korajen no kontribuisaun feto Timoroan sira iha frente armada, klandestina no diplomátika.
Nia husu atu kompromisu kona-ba igualdade jéneru la’ós hela de’it iha deklarasaun polítika, maibé tenke transforma sai asaun konkretu liuhosi polítika públika, edukasaun, oportunidade ekonómika no asesu ba servisu esensiál.
Eleisaun 2027 no pergunta kona-ba lideransa foun Ho deklarasaun ne’e, atensaun polítika agora bele muda ba pergunta ida: sé mak feto ne’ebé Xanana sei hili atu hetan nia apoiu ba eleisaun prezidensiál 2027?
To’o agora, Xanana seidauk fó naran kandidata ne’ebé nia hakarak apoia. Iha sorin seluk, diskusaun kona-ba potensia kandidatura feto sira mosu ona iha espasu polítiku nasionál.
Maibé, apoiu hosi Xanana sei sai parte ida de’it hosi prosesu demokrátiku. Kandidatu hotu-hotu sei enfrenta nesesidade atu aprezenta sira-nia vizaun, kapasidade, kompromisu no programa ba povu, antes eleitor sira halo sira-nia desizaun.
Ba Timor-Leste, eleisaun 2027 bele sai momentu importante ida ba debate kona-ba oinsá lideransa nasionál tenke kontinua dezenvolve, no oinsá oportunidade polítika bele loke ba sidadaun hotu, inklui feto sira.
Se kandidata feto ida konsege manán eleisaun, Timor-Leste sei iha oportunidade atu rejista kapitulu foun ida iha istória Prezidénsia Repúblika nian, ho primeira vez feto ida asume kargu Xefe Estadu desde restaurasaun independénsia iha 2002.
Maibé, dalan ba Prezidénsia la determina hosi deklarasaun apoiu polítiku ida de’it. Iha sistema demokrátiku, desizaun ikus kontinua iha povu nia liman. By ; P.A


