Lafaek Nes– Saudoso Virgílio Da Costa Mendonça ho naran código Tuba Rai significa (hamrik metin no la hakiduk ba inimigo nia ataque), saudoso moris iha loron 15 fulan Agosto tinan 1950. Oan husi Mau-Beli husi uma lisan Locar Mata. No inan Soi-Bere husi uma lisan Limali. Saudoso Virgílio da Costa Mendonça aliás Tubarai iha Maun alin hamutuk nain 7 mane nain nen (6) no feto ida, hanesan tuir mai, Mau-Felu (Matebian), Mau-Rai (Matebian), Mau-Siri (Matebian), Berleki (Matebian), Maululi (Matebian), Bi-Mau (Matebian) Saudoso Virgílio da Costa Mendonça (Tubarai)
Saudoso Virgílio da Costa Mendonça (Tubarai), hahu nia estudu educação formal iha tinan 1960-1962 iha Boetua Hautmera iha suku Mulo, nia eskola ho A,B,C ba Kartilha no primeira klasse no saudoso la kontinua ba II Klase ho razaun eskola refere taka. Iha fali 1964 Tropa Portugês loke fali eskola militar iha Manumera maka saudoso kontinua estudu iha neba, saudoso sai hanesan estudante nebe ho primeira kualifikasaun. Saudoso frequenta estudo formal to’o de’it III classe. Causa husi condição económica familiar labele sustenta saudoso hodi acaba IV classe. Ho motivo ida neé saudoso husik nia estudo hodi fila fali mai uma. Wainhira saudoso para estudo, saudoso la desanimado ho moris. Moris simplicidade, participativo, honestidade, humildade, diligente no di’ak ba ema hotu, ne’e mak valor moris Saudoso Virgílio da Costa Mendonça Tuba Rai nian.
- Iha tinan 1980 Saudoso Virgílio harii uma kain dahuluk ho nia esposa Paulina, sira nain rua iha oan feto ida ho naran Fátima.
- Iha tinan 1997 saudoso Tuba Rai harii uma kain ba daruak ho nia kaben Maria Brandão de Araújo. Resultado domin Sira nain rua nian tau hela fini ka oan hamutuk naín 4 iha feto na’in tolu no mane mesak ida mak hanesan:
- Lucrecia da Costa Brandã, atualmente haknaar aan iha instituição F-FDTL
- Elvira da Costa Brandão Licenciatura em Infermagem
- Cecília da Costa Brandão Finalista em Parteira.
- Guilhermino da Costa Brandão oras ne’e dadaun frequenta hela ensino secundário 11 ano.
- VIDA IHA RESISTÊNCIA
- Iha tinan 1974 acontece primeiro encontro ida iha Hatubuilico nebé dirige husi secretário zona Saudoso Marçal de Araújo (Matebian). Iha encontro ne’e hili representante nain 2, husi representante nain rua ne’e, ida mak Saudoso Tuba Rai rasik no ida seluk mak Venâncio Lopes. Sira nain rua mak hanesan delegado Fretilin iha Aldeia Hautio Suco Mulo, posto Hatubuilico, município Ainaro.
- Iha loron 28 fulan Novembro tinan 1975 wainhira halo tiha procamasaun da Indendência unilateralmente Situasaun hahu manas iha Timor-Leste.
- Ho ida ne’e invasor Indonésia tama iha Dili iha Loron 7 fulan Dezembro tinan 1975 halo situação iha Timor-Leste hetok manas liu Invasor nia força militar ho arma sofisticada no halo ataque liu husi rai maran, tasi no lalehan ba FALINTIL nia posição, ho ida ne’e obriga FALINTIL sira evacua ho população 80% sa’e ba foho leten ho princípio luta duro no prolongado. Ho situação ida ne’e halo Saudoso Tuba Rai ho aten brani firme iha nia princípio atu assegura população no protege proclamação indenpendência Timor-Leste nian no lori populasaun evakua ba foho Kablaki. Saudoso Virgílio figura ida ne’ebe brani iha mehi nebé boot hakarak luta nafatin to’o Timo-Leste hetan indenpendência, ho razão fundamental lakoi sai atan ba rai seluk. Ho ida ne’e
- Iha loron 7 fulan Dezembro tinan 1975 to’o loron 30 fulan Abril tinan 1976 Saudoso assume hikas knaar hanesan soldado milícia Falintil quadro média nian. Saudoso Tubarai, organiza no mobiliza população Aldeia Hautio ho quadros partido político Fretilin sira seluk. Hodi tuir dalan no princípio Fretilin nian katak libertação da pátria e libertação do povo.
- Iha loron 1 fulan Maio tinan 1976 to’o loron 28 fulan Fevereiro 1977 saudoso hanesan Soldado forças Armadas quadro médio nebé coloca hamutuk ho comadante Valente.
- Iha loron 1 fulan Março tinan 1977 to’o loron 31 fulan Dezebro tinan 1978 Saudoso hanesan Soldado quadro Médio.
- Iha tinan 1978 wainhira baze de apoio rahun, hanesan:
- baze de apóio Foho Matebian
- baze de apóio Setor Sul no
- baze de apóio Fatubessi.
- Baseia ba conferência nacional hahu husi loron 1-8 fulan Março tinan 1981, nebé realiza iha área Maubai Lalini Viqueque nebé comandado husi comandante em chefe Kayrala Xanana Gusmão. Ho ida ne’e maka iha tinan 1982, tuir orientasaun comando da luta ba força MIPLIN (Milicia Popular da Libertação Nacional) nebe kompostu husi comandante Mahunu, comandante Venâncio Ferráz no comandante Lecas no comandante sira seluk tan.
- Iha loron 2 fulan Janeiro tinan 1980 to’o loron 20 fulan Agosto tinan 1982 saudoso dedica nia an iha Frente claedestina no assume cargo hanesan Delegado político no destacado iha Cernak 1 sul hamutuk ho Comandante Augusto de Araújo.
- Iha loron 20 fulan Agusto tinan 1982 Assistente Virgilio da Costa Mendonça Tuba Rai mobiliza populasaun sa’e ba foho Kablaki, sira lori ho kilat lolon walu ba Ailaran tamba sira iha prinsipiu katak lakoi sai atan ba kapitializmu, kolonializu no imperializu.
- Iha tinan 1982 iha Ailalek Fatuberlihu, saudoso hetan fiar husi comandante Vidal de Jesus Riak Leman, saudoso asume knaar hanesan asistente politiku no Militar iha zona operasional Turiskai.
- Iha loron 21 fulan Augusto tinan 1982 to’o loron 31 fulan Dezembro tinan 1985 continua nia knaar hanesan Soldado Forças Armdas quadro média iha região hamutuk ho comandante José Henrique.
- Iha tinan 1985 Saudoso hetan konfiansan husi komandu da luta hodi tuir formsaun Makeru (primeiro Socoro) liu husi formasaun ne’e saudoso nia knaar atu fo asistencia médica ba gerilleru sira wainhihra hetan kanek ka moras husi bala musan inimigu nian.
- Iha loron 1 fulan Janeiro tinan 1986 toó loron 31 fulan Dezembro tinan 1997 saudoso hanesan Soldado forças Armadas região III desloca hamutuk ho nia comandante Akitu.
- Iha loron 1 fulan Janeiro tinan 1998 to’o loron 25 fulan Outubro tinan 1999 Saudoso hanesan Assistente político Militar forças Armadas, sub região aloka hamutuk ho nia comandante Samba 9.
III. VIDA MILITAR
- Iha tinan 2001 FALINTIL transforma ba F-FDTL (Falintil Forsa da Defeza de Timor-Leste) ho objetivu atu:
- sai forsa regular no konvensional hanesan mos país sira seluk iha mundo.
- sai hanesan forsa profisional hodi protege no defende soberania teritorial.
Iha momento nebá wainhira halo rekrutamento iha Aileu Aisirimou, Saudoso hetan divisa hanesan Sargento Xefe nebe kolokadu iha Saude Militar nian iha sntro de instrusaun Comandante Nicolau Lobato Metinaro Dili, hahu husi tinan 2001 to’o 2015.
- REKOÑESEMENTU BA SAUDOSO NIA LUTA
- Iha loron 19 fulan Maio tinan 2007 Saudoso simu kondekorasaun grau II “ORDEN DE GUERILHA” husi Estado Timor Leste.
- Iha 18 fulan Abril tinan 2008 Saudoso simu pensão especial de reforma ho escalão um, 20 a 24 anos de participação a tempo inteiro.
- Iha loron 28 de Novembro tinan 2020 saudoso simu kondekorasaun “ORDEM DE TIMOR-LESTE” husi Presidente da república deTimor Leste Saudoso Dr. Frascisco Guterres Lu-Olo.
- Iha loron 20 fulan Maio tinan 2014 saudoso simu certificado de reconhecimento husi Comite Central da Fretilin (CCF).
- Iha Tinan 2013 Saudoso hetan condecoração Centro de Comando e Operações (CCO) husi Instituição F-FDTL.
Saudoso Virgílio da Costa Mendonça Tuba Rai, sofre moras “Ran Midar” iha 2010.
- Iha tinan 2012 Saudoso ba halo tratamento iha Surabaya Indonésia fila ho recuperado.
- Iha tinan 2014 Saudoso kontinua ba halo tratamento iha Singapura nafatin fila ho recuperado.
- Iha tinan 2015 Saudoso nafatin ba halo tratamento iha Malásia fila mos ho recuperado.
- Iha 30 Outubro Saudoso Virgílio da Costa Mendonça Tuba Rai hetan atacação iha nia residência Surik Mas. Imediatamente família esforça lori ba Hospital Nacional hodi hetan tratamento intensivo durante semana ida.
- Iha loron 7 fulan Novembro tinan 2026 Saudoso Virgílio da Costa Mendonça Tuba Rai hakotu nia jornada moris iha oras tuku 9 kalan.
Loron 7 fulan Novembro tinan 2026 sai loron ida nakonu ho mata wen no tristeza ba família, Instituição F-FDTL, amigo da luta de modo especial ba faluk no oan kiak sira hotu.
Ida ne’e mak biografia badak husi Saudoso Virgílio da Costa Mendonça Tuba Rai, Obrigado wain ba Saudoso Virgílio da Costa Mendonça Tuba Rai, ba ita nia dedicação tomak hodi harí nação RDTL ida ne’e. Ita nia isin mak fila ba rai maibe ita nia espírito no memória sei horik nafatin ho ami.
Saudades Eterna ba Grande Herói da Pátria e do Povo Saudoso Virgílio da Costa Mendonça Tuba Rai!!! Adeus… Adeus… Adeus. Metinaro, 11 de Novembro de 2026


