Lafaek News—Osan la’os hanesan udan been ne’ebé suli hosi kalohan-leten no suli mos hanesan mota, bainhira liu hosi servisu kosar metan suli, osan mos sei suli tuir hanesan kosar-wen hafoin haburas ekonomia iha rai-laran.
Iha notisia ida ne’e, lafaek news hakerek kona-ba hortikultura sustentavel ne’ebé inisia hosi foin sa’e Timor-oan ida ho naran Germano da Silva Barbosa ho nia membru hamutuk 32, kuda modo, hanesan baria, kankung, brinjela, pipinu, tomate no hakiak manurade iha grupu Hortikultura Sustentavel Hera no Loes ne’ebé ajuda tulun haburas traballador sira moris iha ekonomia amijade. Atu hatene informasaun klean hosi traballador Hortikultura Sustentável (HS) sira nia lian durante servisu iha grupu HS mak hanesan tuir mai.

Fidélio Fernandes, hosi postu administrativu Lolotoe munisípiu Bobonaro, idade (20) servisu iha Hortikultura Sustentavel, atividade ne’ebé Fidélio halo loro-loron fila-rai, kuda brinjela musan no rega dadeer-lokraik.
Ha’u Bobonaro-oan ne’e haktuir, bainhira atu kuda brinjela ba dahuluk, bibit uluk brinjela musan, tuir mai fila-rai hodi kuda forma tuir liña distánsia 40cm, ikus liu rega ho ai-moruk durante fulan 2 atu labele hetan estragus hosi peste oi-oin, tuir mai rega loro-loron too durante fulan 3-4, foin bele isin ho kabeer no kualidade bele kolleta hetan kuantidade as, 10/06/2026.
Fidélio husu ba governu atu tau matan atividade hortikultura Sustentável no halo regra ba produtu importasaun rai liur hanesan mostarda-mutin, brinjela, baria tomate, bele fo oportunidade ba ptodutu ra-laran, tanba grupu Hortikultura Sustentável prontu atu responde produtu lokal iha merkadu nasional.
Ronaldo Fernandes, traballador iha area pekuáriu iha hakiak manurade foin hahu iha fulan rua ba kotuk hodi ajuda alin sira nia eskola inklui nesesidade ba inan-aman iha sira nia moris-fatin.

Ronaldo esplika, kritériu hakiak no kuidado manu-rade maka labele fo han mina, fo haan de’it mak ai-tahan hanesan modo bayang-tahan, modo mutin, du’ut matak ho Ai-dila-tasak.
Esperiénsia ne’ebé Ronaldo hetan hosi servisu hakiak manu-rade sei aplika fali iha nia moris fatin bainhira kontratu servisu remata hosi Grupu Hortikultura Sustentavel no manurade ne’ebé Ronaldo hakiak no kuidado apoiu Hosi Ministeriu Agrikultural no Peskas diresaun pekuaria hamutuk 20.
Nia suzere ba governu liu hosi diresaun trata asunto animal atu apoiu adubu hahán ba manurade nian liu-liu fasilita formasaun oinsá hakiak manurade, atu nune’e bele haburas setor pekuaria iha rai-laran hodi kontribui ba dezenvolvimentu ekonomia familia nia ba nasaun.

“Ha’u servisu iha produsaun baria, komesa hosi tinan 2010 too agora, ha’u nia servisu mak kuda baria, kontrola tahan namlaek sira hodi hasai tutuir no rega dadeer no lokraik, maibé triste tanba baria mai hosi rai liur mos barak hasusar tebes ami grupu Hortikultura Sustentavel nia produsaun iha merkadu, husu governu atu tau atensaun no husu Ministeriu Agrikultura apoiu de’it mulsa ou plástiku atu hau bele uza ba baria.

Hosi munisipio Baucau postu administrativo Baguia suku Hae-Coni aldeia Atelari, Ha’u Servisu tinan 4 ona iha area produsaun modo mostarda, problema mak pesti lakataru Han halo modo tahan a’at no dodok hotu, husu governu MAP atu apoiu aimoruk atu ami bele rega halo mate pesti lakataru atu labele estraga mostarda, husu mos ba governo bele ajuda pupuk atu haburas.
prosesu kuda modo too koileta maka hanesan ke’e no suru rai, riska rai hafoin kari modo musan rega ho bee husik too loron 4, modo moris kontinua rega ho aimoruk haburas no hamate pesti hanesan ular, ita kontrola loro-loron modo boot hafoin Ita hasai hodi kuda ba Rai.
iha prosesu kuda ho destánsia sentimu 7, nune’e fo espasu ba modo atu bele buras, rendimentu ne’ebé ha’u hetan hosi kuda modo ajuda oan eskola no balun susesu ona too gradua, ajuda nesesidades familia no halo, ne’e osan hosi kuda modo iha hortikultura sustentavel.

“Ha’u servisu iha area produsaun pipinu, prosesu kuda pipinu mak hanesan kee rai, dada tali, tidin ai no kuda pipinu musan, liu tiha loron 3 foin moris, rega ho aimoruk, hein too loron 17, foin nani sae ba ai ne’ebé tidin ba, too funan ami kuidadu nia hun ho tahan maran sira hamos nune’e bele buras, bainhira koileta ami distribui ba loja sira, maibé problema mak sira sosa oituan de’it, tanba pipinu mai hosi estranjeiru, impaktu tebes ami ami grupu hortikultura sustentavel.

Ha’u nia servisu mak kuda kangkun, prosesu kuda durasaun tempu fulan 1 bele koilleta no faan ona ba merkadu Taibessi no Manleuana.
”Dezafius ne’ebé ami enfrenta mak mudansa klimátika entaun fo Impaktu ba modo kankung labele buras, kona-ba prosesu kuda kada, rai kuak ida ita tau kangkung musan 4 ou bele mos musan 5 no karik ita kuda kabubu ida de’it koileta bele hetan too saka 14, ha’u husu governu atu hakat mai vizita ami nia fatin Hortikultura Sustentavel nune’e bele haree diretamente problema ne’ebe ami hasoru iha atividade loro-loron.

“Hanesan tékniku, HS hamriik ho ninia vizaun rasik oinsá promove setor agrikultura iha Timor Leste, no misaun hasa’e kreximentu populasaun no joven produtivu ne’ebé iha vontade no koñesimentu integra iha setor agrikultura..
Kestaun lubuk grupu HS hasoru tinan 10 ona, tanba governu la apoiu atu fasilita formasaun ba foinsa’e sira ne’ebé servisu iha Grupu Hortikultura Sustentavel.
Problema no failansu ne’ebé traballador sira hasoru mak sira seidauk adapta teknolojia ho di’ak no ekipamentus ne’ebé sira utiliza limitadu tebes, hanesan tratór atu bele kobre fatin ne’ebé hortikultura eziste hanesan Hera no Loes hamutuk hektares 10.
Impaktu mos hosi mudansa klimátika, ita bele lakon servisu sira ne’ebé ita halo iha grupu HS, distribuisaun produsaun hortikultura labele kobre merkadu Taibessi, tan volume produsun as, nune’e ami tula ho kareta ami nian mak fan tenke kobre Dili atu disribui modo ba vendedor ambulante ne’ebé faan haleu Dili.
HS iha hanoin ne’ebé krítiku ba parte relevante sira liu-liu MAP no MCI ne’ebé responsavel ba asunto merkaduria ho produsaun oinsé bele hadia sistema merkado ho produsaun iha rai-laran, hodi redus importasaun produsaun hosi rai liur hodi kontribui ba produsaun hahán lokal iha Timor Leste, fo Formasaun ba ekipa ne’e rasik, apoiu mulsa plastiku no Indika rai produtivu atu Grupu HS bele investe
Ekipa Kobertura Lafaek News


