Lafaek News—Reprezentante Ministério Ensino Superiór Ciência e Cultura (MESCC), Luis Aparicio, iha nia parte hafoin halo abertura ba konferénsia siéntifika deskoloniza istória iha salaun Centro Nacional Chega I.P, hatete, ema seida’uk hadomi istória ho razaun ema ida-idak nia moris seida’uk di’ak.
“Centro Nacional Chega I.P! (CNC) mós hala’o semináriu, worshop, enkontru barak, ne’ebé ohin hala’o no aban hala’o, ita hein katak worshop ida ne’e bele hariku ita, hariku hakerek na’in sira nomós akadémiku ida-idak bele senti riku ho istória, ita dehan atu hadomi ita nia rain se la hatene ita nia istória rasik, ita hatene nasaun seluk nian ita seidauk hatene loos istória”,dehan reprezentante MESSK, Luis Aparicio ba Lafaek New hafoin halo abertura ba konferénsia siéntifika, deskoloniza istória iha Centro Nacionál Chega I.P(CNC) Balide Dili, Segunda (24/10/2022)
Reprezentante ne’e haktuir tan, semináriu durante loron rua atu ko’alia kona-ba diskoloniliza istoria, Ministério Ensino Superiór Ciência e Cultura (MESCC), liuhusi diresaun nasionál halo kontratu ho peritu sira atu halo kúrikulm istória, husi Ministériu mós sempre konvida Centro Nacional Chega I.P! (CNC), atu hola parte iha ekipa sira hotu hodi akompaña, atu nune’e iha tempu ikus, ita hotu nia hakarak istória sira husi CNC tama iha matéria ensinu iha ensinu superior ida ne’e mak ita nia esperánsa, dadaun sira lao CNC mós kontinua luta, husi kurikulum mós kontinua hala’o ninia prosesu atu nune’e objetivu ida ne’e bele alkansa.
“Ita hakarak istória loloos ba Timor iha loron ikus, ita nia ema sira ne’ebé mai husi rai-liur, laos sira hakmatek iha ne’ebá, maibé sira mós buka hatene ita nia istória, tanba ne’e ita mós aprofeita buka hatene istória rai laran bele hamosu duni istória ne’ebé loos, Ema Seida’uk hadomi Istoria tanba moris Seidauk di’ak, ema ne’ebé terus duni ba iha funu ida ne’e sei moris aat hela, hirak ne’ebé bele halo, maibé seida’uk, ida-idak buka servisu, ida-idak buka servisu hadia sira nia moris, tempu sei to’o sira sei hadomi duni sira nia istória, maibé tempu to’o sira atu hadomi sira nia istória presiza tenki hanorin, hanorin ho livru sira ne’ebé produz kondiz duni ho istória Timor nia realidade, husi ita sira ne’e bele konta istoria bele aumenta istoria no inventa istoria, presiza peskiza barak atu nune’e lori realidade ida ne’e mai ita nia istória”, tenik Luis

Iha fatin hanesan Diretór Ezekutivu Centro Nacionál ChegaI.P, Hugo Maria Fernandes, akresenta tan, seminár siéntifiku ne’e hanesan programa regular Centro Nacional Chega I.P (CNC) nian hodi halo implementasaun ba mandatu CNC, nomós nu’udar parte ida husi programa governu nian ne’ebé mak tau iha CNC hodi organiza konferénsia nasionál sira kona-ba istória Timor nian.
“Seminar ida ohin ho objetvu rua, dahuluk, ita Timor komesa iha inisiativa hodi prodús ita nia istória siknifika halo peskiza hakerek hodi halo publikasaun sira kona-ba ita nia istória rasik, liu-liu husi ema Timor rasik, daruak husi seminar ida ne’e, husi matenek na’in sira orsida ko’alia ne’e bele fó ideia oinsa mak integra istória Timor nian iha kurikulum ensinu nian, liu-liu ba ensinu primaria, sekundária, to’o ba iha ensinu superior”, dehan Diretór ezekutivu
Nia hatuta, halo reflesaun agora ne’e kuaze, konteúdu istória Timor nian menus liu, iha eskola sekundária ki’ik liu, iha ensinu superiór laiha matéria istória, hanesan ohin diretór nasionál kurikulum ensinu superiór nian hatete ona katak, tinan ne’e hahú dezenvolve ona matéria istória ba ensinu superior, ita hein katak tinan oin universidade sira mós iha ona matéria istória ida ne’e mak objetivu seminár loron ohin ho aban, ita konvida peritus Timor oan sira husi UNTL hodi fó sira nia perspetiva kona-ba oinsá mak introdús istória Timor nian, oinsá mak hakerek no seluk tan.
“Ha’u hanoin dahuluk halo revizaun ba ita nia instituisaun edukasaun sira, purezemplu agora dadaun ita hotu hatene, ita iha instituisaun ensinu superór universidade kuaze sanulu resin-sia iha Timor, maibé to’o agora laiha ida mak iha fakuldade Istória, ida ne’e halo ánimu ema Timor-oan atu aprende istória kuaze laiha, entaun sira tenki ba rai-liur, Portugal, ba Indonesia, maibé daruak mós bolus estudu ba Timor-oan sira ba estuda iha rai-liur mós menus, liu-liu iha istória, tanba embaixada sira kuaze fó bolsu estudu ba iha siénsia sira seluk hanesan ekonómia, enjenária, laiha ida mak fó bolsu estudu kona-ba istória ida ne’e sai kestaun bo’ot, tanba laiha preparasaun ida ba Timor-oan sai istoriadór ida di’ak, nomós ita nia universidade rai-laran seida’uk fó atensaun di’ak ba ida ne’e, tanba ne’e agora ita problema iha produsaun”,
Nia haktuir tan, Lideransa sira hakerek rasik sira nia istória ka biográfia hanesan, maun Xanana Gusmão, kuaze prezidente sira Taur, Lu-Olo, ho prezidente atuál Ramos Horta, sira hotu hakerek sira nia memória, maibé istória Timor nian ema hotu-hotu partisipa hahú husi nivél suku to’o nasionál, maibé ema sira nia istória mak laiha, tanba ema sira partisipa ne’e laiha abilidade hodi hakerek, maibé luta na’in sira hafoin ukun-aan sira kuaze preokupa ho sira moris laiha entidade seluk mak ajuda sira hodi hakerek, tanba ne’e ,mak CNC enkoraja hela husu estudante sira hakerek hela istória suku nian, liuhusi maneira oioin hodi halo produsaun ba iha istória sira.
Iha relatóriu bo’ot Centro Nacional Chega!I.P , iha kápitulu III ne’e bele ko’alia kona-ba istória Timor, imi le’e relatória bo’ot chega nian ne’e, iha kápitulu III minimu ko’alia kona-ba istória Timor mak Rezisténsia, estratéjia, liu-liu husi 1974-1999, tanba chega nia relatóriu ne’e ko’alia kona-ba okupasaun Indonesia nian, datoluk ko’alia kona-ba rejime okupasaun, tanba ne’e chega labele introdus direta ba iha ensinu sira ho kompleksu, ita hare’e kurikulum ensinu ida agora ne’e hanesan, ensinu sekundária, estudante Timor-oan sira maioria estuda kona-ba istória Europa nian, la’os kona-ba konteúdu Timor” diretór hakotu
Iha observasaun jornalista Lafaek News nian iha abertura ba konferénsia siéntifiku ne’ebé ko’alia kona-ba Deskoloniza istória Timor nia, hetan partisipa husi reprezentante Ministério Ensino Superór Ciência e Cultura (MESCC), ho estrutura CNC no peritus Timor-oan husi UNTL mak Sr. Vicente Paulino, Sr. Antero Bendito, nomós peritus internasionál husi Cánada, Australia Portugal ihab loron tuir mai atu fó mós sira nia perspetiva siéntifiku.
Jornalista : Felipe Soares
Editor : Agapito de Deus




