1. Intrudusaun Komunidade sira ne’ebé hela iha aldeia, suku, postu administrative, munisipiu, provinsia, nasaun no rezaun ida sempre hatudu ida-idak nia siénsia konesementu ho karakteristiku ida ne’ebé lahanesan, entre aldeia ida ho aldeia seluk, suku ida ho suku seluk, postu ida ho postu seluk, munisipiu ida ho munisipiu seluk, provinsia ida ho provinsia seluk, nasaun ida ho nasaun seluk no entre reizaun ida ho rezaun seluk. Iha ne’e, ita bele detekta, diferensa hirak ne’ebé, sosidade sira hatudu, iha sira nia vida moris loron kalan, hanesan: Liafuan sira ne’ebé komunidade sira utiliza hodi komunika ba malu. Ropa tradisional sira ne’ebé komunidade sira rasik maka produs bazeia ba sira nia siénsia konesementu natural ida ne’ebé mai husi natureza, hodi utiliza sasan tradisional sira ne’ebé natureza maka prepara nanis ona no sasan tradisional sira seluk ne’ebé komunidade rasik maka kuda.

Uma tradisional sira ne’ebé komunidade sira maka halo ho sira nia siénsia konesementu natureza hodi utiliza instrumentu natural hanesan du’ut, aubetun, fafulu, au’u, no ai’i sira ne’ebé natureza maka prepara hela, hodi hamahon sira nia an husi udan, anin, maho ben no loro manas. Sanan tradisional ne’ebé komunidade sira produs rasik hodi tein, ai’i han. Bikan no kanuru tradisional sira ne’ebé komunidade sira rasik maka produs husi ai’i, nu’u no akadiru. Bote, kaut, sapeo, bite, mama fatin, lalok, nst ne’ebé komunidade sira rasik maka homan ho sira nia siénsia konesementu tradisional, hodi utiliza Artigu ida ne’e, hatun hodi komemora loron 12 Novembru ba dala 31 (12-11-1991 vs 12-11-2022) Hakerek nain Dosente Permanente iha Departamentu Polítika Publika, Fakuldade Ciencias Sociais, UNTL. 2 instrumentu sira ne’ebé natureza maka prepara hanesan tali tahan, hedan tahan, akadiru tahan, no nst. Komunidade sira laos deit, hatudu sira nia siénsia konesementu hodi utiliza sasan tradisional sira ne’ebé natureza prepara, no sasan sira seluk ne’ebé komunidade rasik maka produs ho kosar ben, hodi fasilita sira nia vida moris, maibé hanesan umanidade hatudu mos sira nia, siénsia konesementu hanesan ema kriatura, hodi kria relasaun diak entre uma-lisan ida ho uma-lisan seluk, aldeia ida ho aldeia seluk, suku ida ho suku seluk, postu ida ho postu seluk, munisipiu ida ho munisipiu seluk, provinsia ida ho provinsia seluk, nasaun ida ho nasaun seluk no rezaun ida ho rezaun seluk. Objetivu husi elasaun diak entre komunidade sira hanesan temi iha leten, hodi tulun malu iha prosesu dezenvolvimentu iha setor agrikultura, ekonomia, edukasaun, industria, transporte, saude nst tradisionalmente no mos dezenvolvimentu modernu hanesan ohin loron hodi ba oin. Ida ne’e, hatudu katak, geralmente Timor oan hatene utiliza sira nia siénsia konesementu tradisional, hodi defende no desenvolve an rasik, lisan, familia, aldeia, suku, postu, munisipiu, provinsia no nasaun. Timor oan hatudu sira nia siénsia konesementu ho domin ida ne’ebé bot, sai fator determinate ba prosesu dezenvolvimentu iha familia ida. Uma lisan, aldeia, suku, postu, munisipiu, provinsia, nasaun, reizaun no mundu.

Bazeia ba diferensa siénsia konesementu natureza hirak ne’ebé, sosidade sira hatudu hodi desenvolve sira nia vida moris loron kalan naturalmente, husi gerasaun ida ba gerasaun seluk, ne’ebé akontese ona iha bei-ala sira nia tempu to’o mai ohin loron no ba oin, maka Aki (Alin Ki’ik) deklara katak “Filozofia Polítika Timor Oan sira nian, nia lokus konsentra iha FUAN”, signifika asaun konretu sira ne’ebé akotese iha komunidade, ne’ebé mensiona iha leten, 3 direita no indireitamente, bazeia ba sosidade sira nia siénsia konesementu natural, ne’ebé mai husi Fuan laran rasik. Natureza iha Fuan, ema kriatura mos iha Fuan.

1. Lokus Filozofia Polítika iha Fuan Bazeia ba lokus fundamentu Filozofia Polítika Timor oan nian, mai husi FUAN ne’e, nia isin no klamar fokus ba ramu lima hanesan: 1. Ai-fuan; 2. Liafuan; 3. Ukun-fuan, 4. Fuan Domin no 5. Ukun ho Fuan. 1. Liafuan Komunikasaun entre ema kriatura iha mundu, sempre ho liafuan. Ho liafuan ema bele transmite informasaun ba malu. Ho liafuan ema bele kontaktu malu. Ho liafuan ema bele eduka malu. Izemplu: Inan ho Aman sira komunika ho oan iha uma ho liafuan. Hanorin oan sira ho liafuan, lia nain sira debate iha bite bot, ko’alia ho liafuan.

 Hamulak ho liafuan. Chefe aldeia sira kontaktu populasaun sira ho liafuan. Chefe Suku sira komunika ho chefe aldeia sira ho liafuan. Mestre ho mestra sira utiliza liafuan hodi hanorin alunus sira iha uma no eskola sira. Jeladora, Katakista, Frater, Madre, Padre, Kardeal, Bispo no Amo Bapa, utiliza liafuan hodi komunika ho sarani sira, haklaken Nai Maromak nia dutrina. Frente Armada mobiliza malu iha ai-laran hodi luta kontra militar Indonézia ho liafuan. Frente Diplomatiku iha rai liur, tenta buka apoio husi komunidade internasional ba Timor nia luta, ho liafuan.

Frente Klandistina halao polítika hamutuk ho inimigu, iha vila laran, utiliza liafuan hanesan sira nia kilat musan. Lider partidu polítika sira husi nivel nasional, munisipal, postu, no suku, sosializa programa partidu polítika, ba militante sira, ho liafuan. Nai Presidente RDTL hato’o diskursu ba nasaun no povu ho liafuan. Nai no Lou depudadu ho deputada sira, iha parlamentu nasional debate programa no orsamentu geral estadu, kada tinan fiskal, no halao fiskalizasaun, ba programa governu nian, iha terenu, ho 4 liafuan. Nai Primeiru Ministru, Ministru, Vice Ministru no Sekretaria Estadu sira, apresenta programa iha, konselho ministru, hodi hetan aprovasaun, ho liafuan. Lori programa ba debate iha parlamentu nasional, hodi hetan apresiasaun husi parlamentu, ho liafuan. Implementa programa iha nasaun laran, hodi redus no halakon kiak, ho liafuan. Liafuan sira ohin, ita rona husi Nai Presidente RDTL nia diskursu ne’e, diak los, tamba refleta realidade Timor oan sira nia moris no mos hatudu situasaun real sira ne’ebé mundu ohin loron hasoru. Bazeia ba izemplu sira ne’ebé, sita iha leten, fo hanoin mai ita, katak: “Liafuan” sai save importante ida, hodi hametin relasaun hanesan ema kriatura, iha Timor no mundu, transmite informasaun ba malu, no mos hanesan fator determinante ida, iha prosesu dezenvolvimentu nasional, hodi hasai povu husi kiak no mukit.

Ita ko’alia liafuan, klaru ita hotu hatene katak iha liafuan diak no liafuan aat. Liafuan diak, persiza desenvolve husi tempu ida ba tempu seluk, hodi hanorin oan sira nia uma, no mos estudante sira iha nivel ensinu sira hotu ne’ebé iziste iha nasaun laran, hadi transmite siénsia iha area oi-oin ba estudante sira, hodi banati tuir kurikulum ne’ebé iha.

Hanesan sidadaun Timor oan ida ne’ebé diak, tenki hatoman an ko’alia liafuan sira ne’ebé diak, liafuan sira ne’ebé halo ema kontente, liafuan sira ne’ebé halo ema hamnasa, liafuan sira ne’ebé edukativu, liafuan sira ne’ebé orienta ema ba oin, liafuan sira ne’ebé, hanesan mata dalan diak ba sidadaun sira seluk atu banati tuir. Wainhira sidadaun sira hatoman an, ko’alia diak, rona diak, hare diak no sente mos diak. Liafuan aat labele desenvolve atu lori hanorin oan sira iha uma no mos iha eskola.

Liafuan aat, sempre hetan impedementu ou bandu husi Inan ho aman sira iha uma no mos mestre ho mestra sira iha eskola. See karik oan ho estudante sira haluha, maka ko’alia sai liafuan aat sira, iha uma no eskola sira, tenki hetan sansaun husi inan ho aman no 5 mestre ho mestra sira, hanesan fo kastigu ba sira nia liafuan hirak ne’e, no bandu sira loron seluk, labele ko’alia tan, liafuan aat sira ne’e.

2. Ai-fuan Komunidade sira iha mundu no Timor oan sira ne’ebé, nia vida moris hanesan agrikultura dependente maka’as ba, rai maran no rai bokon sira ne’ebé ijiste iha Timor no mundu. Utiliza rai maran hodi lere to’os no kuda aii horis hanesan batar, ai-farina, lakeru nst. Rai bokon komunidade sira utiliza para halai natar hodi kuda hare no modo. Ai-horis sira ne’ebé komunidade sira kuda, bele fornese nia resultadu (fuan) kada fulan, tinan no periodu hodi sustenta sira nia, vida moris hanesan agrikultura. Resultadu produsaun husi rai maran no bokon, ho ida-idak nia naran própria rasik hanesan batar, ai-farina, fehuk, lakeru, kulu, jambua, abakate, sabraka, hare, ai-manas, prinzela, tomate, fehuk ropa, koto, rebolho, nuu, ai-nanas, kami, kumbili, kuan, maek, hudi, has, sukaer, aidak, akadiru, kafe, nst. Naran sasan sira ne’ebé mensiona iha leten ne’e barak los, maibé geralmente bei ala sira fo naran ida deit maka “AIFUAN”, Ita akompana iha media sosial elektroniku no emprime sira ne’ebé iziste iha Timor, hanesan RTTL-EP, GMN-TV, TV-E, STL NEWS, Lafaek News, Tatoli, TV-RTM, Radio, STL, Timor Post, Diario, Indepente nst komunidade sira sempre prekupa, kona-ba estrada aat, impede lori sira nia ai-fuan ba faan iha markadu. Ita rona sira nia deklarasau hanesan: “Ami nia ai-fuan barak, maibé estraga deit, tamba estrada aat kareta labele tama, mai ami nia suku, hodi sosa ami nia produtu lokal sira, (ai-fuan lokal).

Ai-fuan balun natureza maka kuda hela, no ai-fuan balun komunidade sira maka kuda rasik ho sira nia siénsia konesementu, hodi utiliza rai metan, mahoben, udan been no bee matan sira ne’ebé natureza prepara nanis, husi tempu bei ala sira, to’o ohin loron no ba oin.

3. Ukun-fuan 6 Komunidade sira ne’ebé halibur malu iha fatin ida, hodi forma uma-lisan, aldeia, suku, postu, munisipiu, provinsia, nasaun, reizaun no mundu ho sistema ukun ida, hodi regulariza sidadaun sira nia movimentu. Sistema ukun natural la hakerek hanesan lei inan ou lei oan sira ne’ebé iziste ohin loron, maibé kulturamente komunidade sira fiar metin iha sira nia moris, hanesan ukun fuan ida, ne’ebé forte hodi kesi metin sira nia moris iha fatin refere ho diak. Izemplu hanesan: uma-lisan ida maka kaer ukun iha aldeia ida. Ida ne’e, signifika ema ida atu sai chefe aldeia ne’e, tenki mai husi uma-lisan refere, no ema husi uma-lisan seluk labele. Uma-lisan ida, maka kaer ukun iha suku. Ida ne’e signifika, ema ida atu sai chefe suku (Liu-Rai) ne’e mai husi uma-lisan refere, nia jeresaun no uma-lisan seluk labele, ba kaer ukun ida ne’e.

Iha umalisan ida, maka kaer poder hanesan Lia Nain hodi hamulak iha seremonia ritual sira ne’ebé akontese iha nivel aldeia no suku. Uma-lisan ida halo konta rai maran hodi lere tos no uma-lisan ida seluk halo konta rai bokon hodi halai natar nst. Wainhira tempu lere tos no halai natar populasaun hotu iha aldeia no suku refere tenki ba rona orientasaun iha uma-lisan refere, tamba husi uma-lisan rua ne’e, maka hasai ukun-fuan, hodi fo autorizasaun no bandu sira kona-ba, lala’ok lere tos no halai natar.

 Wainhira tempu koileta batar no hare, tenki realiza uluk atividade sau batar no sau hare, hanesan seremonia tradisional ukun-fuan tradisonal Timor oan sira nian, ne’ebé hatur ona husi bei-ala sira nia tempu. Sidadaun sira lori batar foun no hare foun ba halibur hamutuk iha uma-lisan refere, akompana ho bua-malus no animal balun hanesan bibi, karau, fahi no manu para lia nain hodi hasae agradesementu ba Maromak liu husi uma-lisan refere.

Sidadaun sira ne’ebé hein uma-lisan refere bandu labele han uluk batar foun no hare foun, wainhira realiza ona seremonia ritual sau batar no hare maka sira bele han batar foun no hare foun. Ukun-fuan sira seluk ne’ebé ita hatene no implementa iha ita nia moris loron kalan hodi aturiza no bandu hanesan ema sarani katólika, Ita hotu iha konesementu kona-ba, Nai Maromak 7 Nia Ukun-fuan 10. Ukun-fuan da-uluk maka simu batismo husi Nai Lulik sira, hodi sai sarani katólika ida ne’ebé diak. Tuir mai simu tan sakramentu krisma, sakramentu kaben hanesan ukunfuan ida ne’ebé aplika, ba sarani bai-bain atu kumpri hodi halo tuir.

Hanesan sarani katólika, hanesan sidadaun, no hanesan oan, ita iha konesementu kona-ba liafuan “Direitu no Dever” liafuan rua ne’e mos parte ida husi “Ukun-fuan”. Direitu atu ba simu sakramentu batismo, sakramentu krisma, kaben nst. Hanesan sarani katólika iha dever moral atu kumpri ukun-fuan sira ne’ebé igreja katólika hatun ba sarani sira liu husi Amo Bapa, Amo Bispo, Padre, Madre, Frater, Irman, Katekista no Jeledora. Hanesan nasaun ida iha mundu, ho forma Repúblika Demokrátika de Timor Leste (RDTL), ita mos iha konstituisaun rasik hanesan Ukun-fuan ida, hodi regulariza sidadaun Timor oan para hatene nia direitu no dever. Konstituisaun RDTL iha artigu 170 hanesan ukun-fuan ida ne’ebé, fo dalan ba nia sidadaun sira, atu kumpriende hodi defende direitu basiku no mos kumpri dever basiku sira hanesan sidadaun Timor oan ida ne’ebé diak hodi moris iha lei nia okos. Ida ne’e signifika sidadaun Timor oan hotu tenki moris, iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika de Timor Leste nia okos.

 Laiha sidadaun Timor oan ida maka hamrik iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika de Timor Leste (K.RDTL) nia leten. Husi K.RDTL hatun ba lei oan sira hanesan, dekretu Lei no…kona-ba….. Dekretu Presidente, dekretu primeiru ministru nst. Lei oan sira mos parte ida husi ukun-fuan, tamba bazeia ba lei oan sira ne’e, fo biban ba sidadaun ida atu simu knar hodi halo nia serbisu tuir lei refere ho diak, bazeia tempu no responsabilidade ida ne’ebé hatur iha lei refere. Ita hotu iha konesementu kona-ba lei F-FDTL, lei ida ne’e vale deit ba membru F-FDTL sira. Konteudu husi lei ne’e, fo dalan ba membru F-FDTL sira atu hetan sira nia direitu no mos dever sira. Lei PNTL, hodi regulariza membru PNTL sira nia sebisu, hatur 8 mos direitu no dever sira. Lei funsionariu publiku, hodi regulariza funsionariu publiku sira nia servisu, no hatur mos direitu no dever sira.

4. Fuan Domin Rai Timor hare nia forma/bentuk hanesan Avo Lafahek ne’e, Nia Fuan Domin maka Timor oan sira, ne’ebé namkari iha suku atus há’at lima nulu resin rua, (452), postu administrativu nen nulu resin lima (65), munisipiu sanulu resin rua no Rezaun Administrativu Especial Oe-kussi Ambeno (RAEOA).

Rai Timor nia Fuan Domin maka ema Timor Oan sira, ne’ebé haknar an, hanesan sidadaun bai-bain, funsionariu publiku, Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), Forsa Defesa de Timor-Leste (F-FDTL), Kardeal, Bispo, Padre, Madre, Frater, Irman, Katekista, Jeladora, Sarani bai-bain, setor privadu, sidadaun Timor oan sira ne’ebé haknar an iha orgaun estadu hanesan sai Nai Presidente Repúblika Demokrátika de Timor-Leste, sai Nai no Lou deputadu ho deputada sira iha Parlamentu Nasional, sai Nai Primeiru Ministru, Ministru, Vice Ministru no Sekretaria Estadu. Inan ho aman sira nia fuan domin maka oan sira. Timor oan, tenki matenek, hadomi nia rain ho fuan no laran.

Timor oan, tenki brani no ispertu defende Timor nia direitu hanesan nasaun soberanu ida iha mundu, ho siénsia konesementu ida ne’e aas, ho fuan boot, no ho domin ida ne’ebé klean. Timor oan, tenki hatudu matenek no pasiénsia hodi simu susar, terus, tanis, halerik, kanek, no mate sira hotu ne’ebé, ne’ebé akontese iha tempu uluk, agora no ba oin.

Timor oan, tenki hatudu matenek ho laran luak no fuan boot hodi perdua malu no simu malu hanesan mau-alin, inan ida, aman ida maka, Rai Timor. Timor oan tenki hatudu, matenek ho pasiénsia perdua nia funu maluk sira, hanesan ema kriatura ida iha mundu no mos hanesan mau-alin no vizinu besik liu, Timor hodi tulun malu iha prosesu dezenvolvimentu nasional, hodi hasai povu husi kiat no mukit. Timor oan jerasaun 1975 hatudu ona sira nia siénsia konesementu ida ne’ebé aas, iha prosesu luta ba ukun rasik an, no luta 9 ba povu nia moris diak rohan laek.

Timor oan gerasaun foun 2000 ba leten tenki hatudu matenek, hadomi nia inan ho aman, mau-alin, familia, kolega no vizinu sira hodi moris iha hakmatek nia laran. Timor oan gerasaun foun 2000 ba leten, tenki hatudu matenek hadomi no respeita nia lider nasional, lider lokal iha nivel munisipiu, postu, suku no aldeia. Bazeia ba argumentu sira ne’ebé, sita iha leten, permite hakerek nain hamosu Teoria Timor nian rasik, hodi deklara katak: “Ita ne’e, Ai ida nia fuan, Manu ida nia ran. Ai Timor Nia Fuan mak ita, Manu Timor Nia Ran maka ita” signifika Rai Timor nia Fuan maka ita Timor oan sira, Rai Timor Nia Ran maka ita Timor oan. Fuan namkari iha fati-fatin, hodi hanai Timor nia naran, no Ran suli nahas ba rai hodi hamorin Timor nia naran iha mundu. Dadus konkretu hatudu ba Timor oan no mundu hanesan: Frenti Armada, Frenti Eskterna no Frenti Klandistina luta to’o hetan objetivu final. 12 Novembru 1991, iha Sinteiru santa cruz, Dili, Juventude Loriku Asuwain (JLA), halo demostrasaun pasifiku ho sira nia siénsia konesementu ida ne’ebé aas, hatudu sira nia nasionalismu no patriotismu hanesan Timor oan, hatudu matenek ho aten brani, fuan bot, no ispertu hasoru ukun ditadura militar Indonézia iha Timor. Timor oan ne’ebé istuda rai liur hanesan Indonézia, Portugal, Australia nst no Timor oan ne’ebé istuda iha kapital Dili, halo demostrasaun pasifiku bot hasoru ukun ditadura militar iha fatin sira hanesan Jakarat, Australia, Portugal, Timor nst.

5. Ukun ho Fuan Renu sira persiza ukun nain ida ne’ebé, ukun nia povu sira ho fuan. Ukun ho Fuan kabe ba, ukun nain sira ne’ebé, kaer ukun tenki hadomi nia povu, tamba ukun ne’e, povu sira nian. Iha ukun nain, klaru iha povu, laiha ukun nain ida, hakarak sai ukun nain, maibé povu ida, nia atu ukun ne’e laiha. Iha povu, maibé laiha ukun nain ida, halo povu ne’e namkari tun sae, iha ne’e persiza ukun nain ida, atu mosu hodi kaer ukun para halibur hikas nia renu sira, iha fatin ida ho dignu. Ukun nain tenki hatudu nia siénsia konesementu ida ne’ebé aas, hodi mobeliza nia povu 10 sira ho rekursu hotu ne’ebé povu ne’e iha.

 Ukun nain tenki hatudu nia pasiénsia, fuan bot, aten brani, no prontu atu simu konsekuensia saida deit inklui prontu atu mate, hodi luta hamutuk ho nia povu sira iha situasaun saida deit. Ida ne’e, signifika ukun nain nia forsa, matenek no brani, iha povu sira nia kapas leten no fuan. Povu sira nia siénsia konesementu, matenek, forsa no brani iha ukun nain, nia kapas leten no fuan. Ho komfiansa metin entre ukun nain ho povu, hatudu relasaun diak, hodi serbisu hamutuk para atinji objetivu hamutuk sira ne’ebé ukun nain ho nia renu sira hakarak atu hetan, iha tempu besik, tempu klaran no tempu naruk, bazeia ba prinsipiu fundamentu luta liberta rai no povu husi kiak no mukit.

 Lider ida ne’ebé, hadomi nia povu, lider ne’ebé sente mos saida maka nia povu ne’e, sente iha sira nia vida moris. Lider ida ne’ebé, hadomi nia povu, lider ne’ebé matan dok, hodi hare povu sira, monu iha rai kuak, tahu laran, mota kuak, tasi laran, nia hakat ba foti sai. Nia povu sira toba la hader karik, nia ba fanun para hader tiha, husi toba fatin ne’e. Lider ida ne’ebé, hadomi nia povu, lider ida ne’ebé, tilun lorok hodi rona nia povu sira nia halerik, tanis no hamnasa sira. Lider ida ne’ebé, hadomi nia povu, prekupa ba nia povu sira nia moris, toba ladur no tur la hakmatek. Lider ida ne’ebé, hadomi nia povu, tau interesse nasional bot liu, interesse pesoal, familia, grupu no partidu iha nia polítika durante kaer poder. Hanai ho fuan, wainhira ukun nain ida, tantu ukun nain tradisional ou ukun nain modernu hatudu nia ukun, ba nia renu sira ukun ho fuan, klaramente nia povu sira mos, sei hanai ukun nain refere ho fuan mos. Ukun nain bolu iha loron, sira prontu, bolu iha kalan, sira prontu atu kumpri orden sira ne’ebé ukun nain, hatun ba renu sira. Povu sira prontu iha tempu saida deit no iha fatin ne’ebé deit, hodi kumpri orden sira hotu, ne’ebé ukun nain hatun. Izemplu konkritu ida Orden mate no moris. Ukun nain jerasaun 1975 hatun orden ba soldadu falintil no povu Timor hodi deklara katak: “Mate k Moris Ukun Rasik An”.

 Realidade soldadu Falintil no povu Timor 11 oan tomak, kumpri orden rua ne’e, ho siénsia konesementu ida ne’ebé aas, ho pasiénsia, ho domin bot ba Timor, hatudu ispiritu nasionalismu no patriotismu ida ne’ebé tebes, hatudu aten brani no ispertu hodi defende Timor nia soberania hanesan rai ida, povu ida, nasaun ida, identidade ida, kultura ida, lisan ida, ho filozofia polítika ida ne’ebé, la hanesan ho rai seluk iha mundu. Ukun ho fuan fo hanoin ba ukun nain sira, tenki hatene halimar polítika ho siénsia konesementu ida ne’ebé aas, hodi kumpriende diak panorama dinamika poitika sira ne’ebé lao iha nivel mundial, rezonal, nasional, lokal no suku hodi mobiliza rekursus hotu ne’ebé nasaun iha, hanesan rekursus naturais no rekursus umanus ba povu sira nia moris diak.

 Povu hanesan rekursus umanus tenki sai objeitu no subjeitu iha prosesu dezenvolvimentu nasional. Signifika povu maka sai nain ba prosesu dezenvolvimentu sira ne’ebé lao iha rai laran. Out put husi prosesu dezenvolvimentu nasional kada tinan, kada periodu, no kada dekade tenki fo benefisiu ba povu sira nia moris diak, no garanti povu sira tenki sai husi kiat no mukit. Filozofia Polítika Timor Oan nian, ne’ebé mensiona iha leten, hetan dezenvolvimentu maka’as, husi gerasaun ida ba gerasaun seluk, ho parnorama Filozofia Polítika ida ne’ebé dinámiku tebes, husi tempu ida ba tempu seluk ne’ebé lao kleur tebes. Hare ba ida ne’e, permite Aki deklara katak filozofia polítika Timor Oan nian, ne’ebé nia lokus iha fuan ne’e, desenvolve an husi filozofia polítika Tradisional ba filozofia polítika Resistensia no filozofia polítika Dezenvolvimentu. C. Konklusaun Fundamentu Filozofia Polítika Timor oan nian, lokus iha “FUAN”. Husi fuan ita hafahe ba parte lima hanesan: Ai-fuan, Lia-fuan, Ukun-fuan, Fuan Domin no Ukun fo Fuan. “Ita ne’e, aii ida nia Fuan, Manu ida nia Ran”. Aii Timor nia fuan, namkari iha fatin-fatin, hodi hanai Timor nia naran. Manu Timor nia Ran suli nahas ba rai no hamorin Timor nia naran iha mundu. Husi filozofia polítika Tradisional hetan penetrasaun ba filozofia polítika resistensia no filozofia 12 polítika Dezenvolvimentu iha era independénsia. Filozofia Polítika Resisténsia nia resultadu, maka ita nia lider jerasaun 1975, hatudu ho sira nia siénsia konesementu ida ne’ebé aas, hodi deklara proklamasaun unilateral iha 28 Novemru 1975, ne’ebé hetan rekonesementu internasionalmente iha loron 20 Maio de 2002, hanesan loron restaurasaun Timor nia independénsia, hodi hatur hikas Timor nia naran iha mundu, hanesan nasaun soberanu ida, ho forma Repúblika Demokrátika de Timor-Leste (RDTL).

Filozofia Polítika Dezenvolvimentu, ita ko’alia kona-ba dezenvolvimentu ida ne’ebé diak liu hodi lori povu sai husi kiak no mukit, bazeia ba konstituisaun Repúblika Demokrátika de Timor-Leste artigu 170 no Planu Estrategia Dezenvolvimentu Nasional 2000-2020 vs 2011-2030 hanesan enkuadramentu teoria, hodi hatudu dalan ba Timor oan sira ne’ebé hetan fiar, husi povu liu husi eleisaun geral, kada periodu hodi kaer ukun, iha orgaun estadu há’at hanesan presidente RDTL, Parlamentu Nasional, Governu no Presidente Tribunal Rekursu. Povu tenki sai objeitu no subjeitu iha prosesu dezenvolvimentu nasional iha Timor.

Povu maka sai sentru ba polítika iha Timor. Povu maka sai fukun ba ekonomia iha Timor. Povu maka sai abut ba Siénsia Konesementu. Povu maka sai nain ba atividade sira hotu ne’ebé, akontese iha Timor. Rai Timor nia fuan, maka povu Timor oan, no povu Timor sira nia fuan, maka Rai Timor. Ukun nain sira nia fuan iha povu no povu sira nia fuan iha ukun nain, Amen. 13