LafaekNews-Estudante husi Alumi Departamentu kimika Fakuldade Edukasaun artes no kultura, Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e(UNTL),liu husi hala’o peskiza siéntifiku ba titúlu  monografia  konsege transforma nuu kulit sai bio-plastíku Timor oan mos bele, presiza kria industria barak iha Timor-Leste.

 Mario Dunielio Dos Santos Vinhas, konta tuir, prosesu  transformasaun nuu kulit sai ba bio-plástiku ne’e tanba, liu husi prosesu elabora hela monografia tanba iha  Timor-Leste  foin hanesan nasaun sub dezenvolvidu iha kapitál humanu ida ne’ebé bele suporta estudante sira  ne’ebé maka laiha kbi’it,  entaun susar tebes, naran katak halo p

roposta monografia, depois hetan informasaun  halo proposta ho no hapaar ba nia monografia balun ho dokumentu sira ne’ebé  iha, nia , ikus mai hetan  suporta orsanmentu maibé la sufisiente,  entaun dosente balun ne’ebé sempre motiva nia no ajuda  orsanmentu ne’ebé presiza hodi hala’o  prosesu  peskiza   entaun liu husi dalan  ne’e  nia konnsege hala’o duni peskiza,  hahú husi halibur amostra iha dia 23 janeiru 2020  finaliza  iha dia 26 de agostu 2020  kuaze kuaze fulan 8.

“Prosesu sira ne’ebé mak ha’u  liu, interessante tebes ba ha’u atu foti aplikada ne’ebé atu halo prátika,  peskiza iha laboratóriu ba amostra ne’ebé mak ita hakarak  entaun husi ida -ne’e iha buat ne’ebé sai motivasaun  mai ha’u, atu foti titúlu produsaun bio-plastíku liu husi nuu kulit maran, máka Ita hare ba ita nia situasaun realidade mundu ohin loron ne’e preokupa liu ba problema  lixu,“dehan, Mario Dunielio Dos Santos Vinhas, ba Lafaek news iha UNTL, foin lalais ne’e.

Alumi Departamentu kimika Fakuldade Edukasaun artes no kulturaUniversidade Nasionál Timor-Lorosa’e(UNTL) ne’e, esplika tan, nuu kulit pertensia ba Lixu ida-ne’e perigu tebes ba ita nia ambiente no eko-sistema sira bainhira ita la kuidadu liu-liu  lixu plastíku sintetiku sira, tanba dalabarak ita uza iha minutu balun de’it mais ninia dezvantajem boot liu ba ita nia jerasaun sira ne’ebé tuir mai, ne’e atu to iha jerasaun hira mós nia sei la dodok iha rai okos, entaun ne’e fo impaktu  tebes,  Ida-ne’e mak motiva ha’u foti topíku ne’e oinsá atu fo hanoin ba ita hotu aproveita saida mak ita iha hodi bele  utilizasaun  halo sai buat seluk ne’ebé iha atu bele responde ba problema ne’ebé máka nasaun barak hasoru, iha prosesu ne’e nia foti titulu produsaun bio-plastíku liu husi nuu kulit maran tanba iha nia munisípiu

liu-liu Iha sira nia  suku Souru, munisípiu Lautém,  ne’e nuu barak entaun nuu  kaundu ema han nia isin no nia kulit hanesan lixu ida hodi hafo’er ambiente, nia iha hanoin ne’ebé di’ak foti nuu kulit hodi transforma ba bio-plastíku.

“Ha’u Foti nuu kulit ida-ne’e tanba iha ami nia munisípiu liuliu iha ami nia suku Souro, minisípiu Lautém, ne’e nuu barak, so populadaun hatene de’it mak uza ninia fuan ba halo mina nuu  hodi fan maibé ninia kulit ne’e sira konsidera sai hanesan lixu  no sunu de’it, ida-ne’e bele motiva ha’u tuir  koñesimentu ne’ebé iha utiliza fila-fali sai  benefisíu ida atu bele   responde ida mós problema seluk, durante ha’u foti titúlu ida-ne’e ha’u iha orientadór na’in rua ida orientadór primeiru mak Juvencio Castro Ruas, no orientadór segundu maka, Adilson Castro Ruas, “tenik Vinhas.

Nia esklarese, dezafiu barak mak ita hasoru primeiru mak ekomonia familia tanba Ita hatene katak ema ne’ebé tama ona halo peskiza iha laboratóriu kimika nian ne’e presiza orsanmentu, ita mai husi familia ne’ebé kbi’it la’ek ne’e susar la halimar ida-ne’e dezafiu ida entaun husi desafiu ida-ne’e dalan iha oinsá ita maka bele buka dalan tanba saida  ita laiha regente (bahan kimika)depois ita tenke pesan husi li’ur ,oinsá maka ita bele hetan osan hanesan ne’e, Esplika Vinhas.

“Iha ami nia área de’it ha’u atu foti amostra aprezenta ba sira,  suporta tanba durante ne’e koñesimentu sira nian limitadu teb-tebes ,oinsá atu re-utiliza fila-fali lixu sira ne’e atu sai buat foun ruma, entaun sira suporta no hamutuk ho ha’u rekolla lixu  no hamoos no sura dehan Ami espera ita boot bele susesu iha ita boot nia peskiza ami hein ita boot nia rezultadu, entaun husi prosesu neneik-neneik tama laboratóriu to hotu ikus mai ha’u hetan rezultadu duni ba  bio-plastíku ne’ebé  antes ha’u aprende hela, husi prosesu hotu  ha’u liu iha laboratóriu durante fulan 8, ikus mai maka husi nuu kulit ida-ne’e ita halo nia prosesamentu tuir laboratóriu   ikus mai ha’u hetan bio-plastíku duni, ne’ebé maka ita utiliza depois de ita utiliza hotu ita soe mikroba sira ne’ebé iha rai bele halo dodok, iha ne’eba la presiza tempu barak   mais ou menus husi ha’u nia peskiza ida-ne’e kompara ho peskiza  seluk nian, kona-ba bio-plastíku nian ha’u nian prosesu  dodok lalais liu, masimal  iha semana rua, maibé ha’u nian loron 4 de’it mikroba bele han ona nuu kulit ne’e, depende mós ba kondisaun rai klima ne’ebé máka ita atu ánaliza ita nia amostra ba depois de ami lori nia despeza ne’e hotu elabora fila-fali rezultadu sira ne’e bele orienta fali ba dosente sira, ikus mai nia finalidade ami tuir  ezame monografia,”tenik Vinhas.

Iha sorin seluk nia mós, Iha prosesu ne’eba, depois de tuir ezame monogafia  hotu   iha instituisaun  siénsia no teknologia ne’ebé   (INCT) loke konkursu ne’ebé bolu mellor joven investigadór sira ba intituitu públiku no Universidade públiku no privadu sira atu konkore oinsá bele motiva joven sira atu halo peskiza ba titulu ne’ebé sira hetan entaun iha ami nia departamentu kimika sira na’in tolu mak ba kompete ho Universidade sira seluk, tuir área ne’ebé sira   fó kompete iha área edukasaun maibé ba siénsia aplikadu nian no iha kompetisaun ne’e  hala’o durante loron rua ba  nia topíku ha’u lori produsaun bio-plastíku liu husi nuu kulit hodi halo aprezentasaun, husi rezultadu aprezentasaun Vinhas rasik hetan valor 16  sai hanesan mellor vensedor iha  kompetisaun ne’e,

Peskizadór ne’e salienta, buat ne’ebé agora dadauk produz tanba antes ne’e  mehi ona molok   tama Universidade husik kedas ensinu sekundariu mehi  depois realiza hotu hetan esperiénsia matenek ruma ne’ebé  iha tuir entaun  kontinua estudu to’o ohin loron konsege realiza duni metas ne’e nia mehi, tanba  ko’alia entermus de produtu sira hanesan bio-plastíku   hola parte ba produtu inovativu ida iha mundu industria. 

Dosente Senior Kimika, Universidade Nasional Timor-Lorosa’e,(UNTL), Juvencio Duas de Castro, hateten, Tanba saida mak dehan bio-plastíku ne’e tenke mosu, ita haree ba Kazu meiu ambiente ,plastíku sintanse sira ne’ebé mak haruka husi rai liur ne’ebé mak tama mai iha Timor-Leste, no fim ita sira ne’ebé uza laiha konsiénsia depois uza lansa sai soe estraga de’it no fim fali dehan estraga meiu ambiente tanba difisíl atu degrada entaun iha parte ida-ne’e momentu ida-ne-e katak ohin loron siénsia ne’e eduka ema atu oinsá para ema ne’e aprende siénsia   para bele transforma ba bio-plástiku ne’ebé tipu hanesan  maibé nia  tenke difisil iha karakter, karakter nia fasil atu degrada-an, nia fasil atu dodok bakteria sira ne’ebé iha rai hanusa para bele han nia iha rai okos

“Ita haree husi parte ida-ne’e plástiku halo husi nuu kulit tanba ema baibain ema dehan  katak han nuu nia isin no hemu nia ben entaun nia kulit ne’e  soe ba lixu, entaun iha parte ida-nee hanesan-preokupasaun ema akademika kualker sidadaun se de’it ida-ne’e mós hanesan lixu organika, entaun iha lixu  ne’e ita dehan katak ami ema kimíku kualker saida de’it iha mundu ne’e nia kompozisaun ne’ebé dehan katak forma dehan kimiku lais tan seluk ida tantu plantas,ai,ita ema, surat tahan, fatuk nia nakonu ho buat ne’ebé kimiku,”dehan Dosente Juvencio Castro.

Dosente ne’e salienta, Agora nuu kulit ne’e iha poténsia atu bele transforma ba bio-plastíku tanba nia konten, kompozisaun kimiku ne’ebé maka mai husi meteorologia primáriu ne’ebé ita hatene katak kompostu, kompostu ne’ebé liu husi prosesu kimíku nian bele transforma buat sira nee ba plastíku ida reasaun ne’ebé atu halo plastíku ida-nee prosesu espesifiku liga liu ba buat ne’ebé kimiku ita tenke halo separasaun, reasaun ida-ne’e reasaun ida ne’eba no fim fali halo plastíku ne’ebé ho di’ak, entermu ida-ne’e prosesu kimiku mak la’o ba bio-Plastíku sira ne’e kuaze maioria orijinal ne’e transparente  maibé ita utiliza buat sira ne’ebé mak kor sira ne’e bele mistura  maibé ida-

kor sira ne’ebé ita mistura ne’e tenke haree kor ida ne’ebé mak labele estraga ambiente, kor ida ne’ebé mak labele fo risku ba ema Kuaze maioria kor mean iha ne’e orijinal mai husi natureza nian, rasik la’os mai husi intetik ida, ida-nee hanesan la’os atu estraga ambiente uainhira nia monu ba rai bakteria ne’ebé hakarak han karik nia nutrisaun m’os ba bakteria  ne’ebé laiha problema ida, prosesu ida-ne’e ko’alia kona-ba investigasaun exatamente, loloos ne’e prosesu ne’e fasil tanba saida mak dala barak estudante sira ne’ebé halo investigasaun la’os prosesu kleur, ne’e la’os tanba nia lahatene  maibé iha fatór barak por exemplou reajentus kimika laiha, instrumentu laboratóriu nian laiha, ne’ebé sira tenta sira nia an oinsá atu sira hala’o sira nia peskiza signifika peskiza sira ne’e estudante mak sustenta sira nia an rasik, sira rasik mak sosa sasan kimíka tanba sira hakarak aprede siénsia.

Jornalista :Crisencia Ferreira

Asisten Editór: Egidio Nono