Lafaek News—Uniaun Europeia (UE), Kuarta, 11/06/2025, iha ne’ebé halo lansamentu ba misaun akompañamentu eleitoral iha Timor-Leste hodi analiza progresu iha implementasaun kona-ba rekomendasaun sira ne’ebé ofrese husi Misaun Observasaun Eleitoral Uniaun Europeia iha tinan 2022.
Xefe misaun akompañamentu eleitoral, Domenec Ruiz Devesa, releta katak Prosesu desentralizasaun atuál hanesan pasu ida ne’ebé simu ho di’ak tanba bele halo demokratizasaun iha Timor-Leste bele sai di’ak liu-tán, enkuantu atualizasaun biométrika ba rejistu eleitorál, inklui ema sira ho defisiénsia, hanesan sasukat pozitivu ida. Maibé sira nota katak laiha progresu konkretu iha implementasaun rekomendasaun sira ne’ebé MAE-UE fó iha tinan 2022 no MPE UE iha 2023.
“Uniaun Europeia koloka Misaun Akompañamentu Eleitorál (MAE-UE) ida ba Repúblika Demokrátika Timor-Leste husi loron 26 fualn Maiu to’o 21 Juñu 2025, hodi avalia progresu ne’ebé halo ona iha prosesu reforma eleitorál no estatutu implementasaun ba rekomendasaun sira ne’ebé halo husi Misaun Observasaun Eleitorál UE 2022 (MOE UE) no Misaun Peritu Eleitoral (MPE 2022), tanba Misaun Akompañamentu Eleitorál UE (MAE UE) ida-ne’e lidera hosi Sr. Domènec Ruiz Devesa, Observadór Xefe hosi MOE UE 2022 no eis-Deputadu Parlamentu Europeu nian”.
Misaun Akompañamentu Eleisaun UE nian husu ba autoridade Timor-oan atu halais reforma eleitorál hodi garante transparénsia, inkluzividade no oportunidade ne’ebé hanesan ba kandidatu sira hotu antes eleisaun 2027 no 2028 tuirmai.
“MAE UE apresia tebes relasaun diak no atmosfera amizade durante enkontru sira ne’ebé hala’o ho interlokutór lubuk ida iha prosesu eleitorál, inklui Prezidente Parlamentu Nasionál, Komisaun Nasionál Eleisaun, Sekretariadu Tékniku ba Administrasaun Eleisaun, no instituisaun estadu relevante, partidu polítiku, sosiedade sivíl, reprezentante mídia no parseiru dezenvolvimentu sira. Iha loron 11 fulan-Juñu, misaun organiza enkontru meza redonda ida hosi parte interesada eleitorál sira, iha ne’ebé partisipante sira diskute progresu ne’ebé halo ona to’o agora iha implementasaun rekomendasaun sira MOE UE 2022 no MPE UE 2023 no estatutu atuál reforma eleitorál nian”, Domènec Ruiz Devesa, informa.
Domènec Ruiz Devesa subliña katak, tinan rua molok eleisaun prezidensiál 2027, no tinan tolu molok eleisaun lejislativa 2028, tempu oportunu ba reforma legál ne’ebé abranjente no efetivu sai kloot liután. Ha’u enkoraja governu no parte interesada sira hotu atu aselera serbisu ida-ne’e.” Ha’u stimula governu no partisipante sira hotu-hotu atu akelera servisu ida ne’e.
“Xefe Observadór nota katak, rekomendasaun ba konsultasaun Komisaun Eleisaun Nasional nian iha maneira ida ne’ebé konsistente bainhira prepara enkuadramentu regulatóriu ba eleisaun sira, hametin kapasidade fiskalizasaun kampaña nian, no revizaun ba regra sira finansiamentu kampaña nian maka xave atu hasa’e transparénsia no garante oportunidade ida ne’ebé hanesan ba konkorente hotu-hotu antes eleisaun sira tuir mai “.
Nia dehan, importánsia hosi transparénsia iha prosesu reforma eleitorál nomós inkluzaun no kooperasaun hosi autór eleitorál sira inklui organizasaun sira sosiedade sivil nian, tanba ne’e, UE sei kontinua halo advokasia ba reforma eleitorál sira iha Timor-Leste. Nia hakotu.
Crispin de J. Amaral




