(Refleksaun husi: Higino Guterres, Estudante UNTL)
Iha époka postu-modernizmu ne’e, barak mak lansa idea ofensiva no retorika oioin iha públiku hodi dehan, ita nia sistema demokrasia ne’ebé adopta, introduz no dezenvolve durante ne’e mak di’ak liu ona iha mundu. Hanesan sira balun dehan, TL nia demokrasia di’ak liu tanba okupa iha ranking númeru 1 iha Azia, kompara ho nasaun sub-dezenvolvidu no dezenvolvidu sira.
Ita nia diskursu dominante sira barak mós uza no lansa idea emansipatóriu no afirmasaun progressivu ba povu kona-ba liafuan demokrasia. Barak temi no afirma, “iha demokrasia, ema hotu-hotu moris hanesan iha lei nia oin, la iha ema ida mak boot liu iha lei nia leten. Iha demokrasia, promove no garante ema hotu nia partisipasaun substansialmente iha desizaun polítika públika sira, no garante direitu no liberdade fundamentál ema hotu nian ne’ebé hatuur ona iha norma konstitusionál”.
La’os buat foun, diskursu dominante ba hanoin sira ne’e lansa beibeik, no la’o iha fatin-fatin. Mezmu nune’e, falun de’it ho injensaun fantazia ka ko’alia de’it husi ibun ba povu. Realidade iha implementasaun, prátika demokrasia loloos la hatudu tuir nia prinsipiu fundamentál, no la iha asaun konkretu atu lori ema hotu moris hanesan iha lei nia oin no prosperiedade ba povu hotu-hotu iha rai laran, tuir konstituisaun haruka.
Ita nia sistema demokrasia ne’ebé eziste, marzinalizadu tebes, hasoru krize kle’an no iha agónia laran. Demokrasia ne’ebé hanakonu de’it iha folla (surat tahan) leten, alias teoria de’it, iha prátika la hatudu ho di’ak. Ita nia sistema demokrasia só eziste iha poder minoria de’it, demokrasia nia kulit mak temi povu nian, maibé isin, ruin, urat to’o ba espiritu santu nian tolan tomak husi poder minoria.
Hanesan baibain ona, ita rona beibeik liafuan demokrasia. Demokrasia katak, ‘mai husi povu, ba povu no fila-fali ba povu’. Sentidu husi afirmasaun mai husi povu no fila ba povu, la’os katak, reprezenta povu ba ukun, depois ukun hotu mak fila fali ba povu no halo fali estratéjia seluk hodi bosok tan povu atu ba ukun fali, hanesan saida mak durante ne’e akontese. Sentidu husi demokrasia loloos katak, mai husi povu, moris hamutuk ho povu, rona povu nia lian no deside tuir povu nia vontade no interese sira durante iha nia mandatu tomak. Nune’e, lori povu ba moris ida dígnu no loloos.
Demokrasia loloos mós katak, fó liberdade absoluta ba povu hotu atu deside moris justu no dignu, la ho kondisaun sosiál ruma ne’ebe obriga. Katak ema ida deside aprende no servisu tuir vokasaun. Sai to’os na’in, traballador iha rai li’ur, ka sai funsionariu ruma, tanba konsiénsia rásik, la’os tanba dezempregu ka interese poder polítiku, ekonómiku ida nian. Demokrasia loloos katak lider ne’ebé ba serví povu la ho kondisaun ne’ebé luxu ba nia an, la husik povu ida moris iha mizéria, injustisa, dezigualidade, diskriminasaun, nsst.
Mezmu nune’e, ohin loron, demokrasia la hatudu nune’e, sai oin seluk fali. Demokrasia ohin loron nu’udar espellu de’it iha eleisaun hodi leno dalan ba polítiku sira atu nadodon ba iha instituisaun estadu. Demokrasia ne’ebé hahoris de’it elite sira nia moris hamutuk iha leten, no lori malu ba moris di’ak no rohan laek. Katak, polítiku sira bainhira eleitu ona, hanoin maka harii instituisaun estadu hodi fó poder ba malu, halo lei, halo programa no tau osan hodi fó projetu ba malu.
Faktu hatudu katak, instrumentu polítiku no legál, liu-liu lei oan sira ne’ebé produs iha instituisaun estadu, barak la afavór ba iha objetivu estadu nian ne’ebé hatuur iha Konstituisaun RDTL. Polítika no instrumentu legál sira ne’ebé produz, barak benefisia de’it poder polítiku sira. Lei no sistema legál sira ne’ebé poder polítiku sira produz iha estadu permite sistematikamente ba sira hodi eksploita, esklui no akumula ríkusoin hasoru povu. Lei sira hanesan pensaun vitalísia, lei ba tabela salariál ba klase altu sira, lei ba subsídiu sira, lei ba perdiem, lei ba sosa karreta luxu, no lei seluk-seluk tan nu’udar ezemplu konkretu.
Mahukun sira produz polítika no lei ne’ebé inbalansu no la justu ba povu. Polítika no lei sira ne’ebé produs iha leten atu asegura de’it interese no priveléjiu husi poder polítiku sira ho rendimentu ne’ebé boot. Lei ne’ebé produs ba povu hanehan, insultu no taka dalan ba moris di’ak povu nian. Tanba ne’e, instrumentu jurídiku sira ne’ebé produz, falun interese elite politiku sira nian hodi akumula rikusoin no garante sira nia moris ba futuru ida rohan laek.
La to’o de’it iha ne’e, poder polítiku sira iha époka demokrasia liberál ne’e mós produz sistema polítika-ekonomia ne’ebé permite to’o ba kompaña sira akumula rendimentu esesivu husi projetu estadu nian. Osan estadu nian poder polítiku sira muda ba merkadoria. Modelu politika hanesan ne’e akontese bainhira iha interese hanesan entre poder polítiku ho kompaña, nune’e instrumentu legal sira ne’ebé sira produs benefisia to’o ba kompaña sira. Belun balun kestiona nune’e, “Lap top ida ita ba sosa direta folin $ 500.00 USD, maibé liu husi lei aprovizionamentu, tender ba kompaña sira folin to’o $ 1000.00 USD, ida ne’e fo prezuizu ba estadu”.
Liu tan ida ne’e, produz polítika no lei hodi lori povu subordina no subjuga totál ba osan na’in sira estranjeiru ho kondisaun povu nian ne’ebé mizeravel tebes. Polítika ne’ebé loke espasu ba kapitál imperiál sira domina ekonomia nasionál no akumula rikusoin povu nian ba rai li’ur. Polítika merkadu livre nu’udar ezemplu konkretu ne’ebé justifika kabementu entre poder polítiku no poder ekonómiku sira hodi esploita rikusoin povu nian. Faktus hatudu, negósiu ki’ik-boot iha rai laran ne’ebé domina husi estranjeiru to’o ba produtu kafee ne’ebé nia folin kontrola no monopoliza tomak husi kapitál na’in sira iha estranjeiru.
Tanba ne’e, tuir koñesimentu dominante ne’ebé dehan demokrasia no lei iha ema hotu nia oin hanesan ne’e retorika mamuk. Só eziste mak demokrasia falsu ne’ebé disasosia, alinea no izola tiha povu maioria nia direitu no liberdade ba moris di’ak. Konsekuénsia husi demomkrásia falsu ne’e hadelek, irasionaliza no inkonsientiza tiha povu.
Hirak ne’e hotu, fó hanoin ba ita katak, bainhira luta ba libertasaun pátria, ita nia grande Sahe dehan “aprender, produzir e rezistir”. Ohin loron atu hatuur demokrasia ne’ebé loloos ba povu nia moris di’ak, nu’udar joven, presiza komunga fila-fali palavra de onra sira ne’e hodi aprende barak liu-tan ho baze teoria, produz idea krítiku hodi rezisti hasoru hahalok ignoránsia no neo-obskurantizmu hasoru povu. Primeiru Ministru antiga Israel dehan, “joven presiza halo istória, la’os tuir no konta de’it istória” no Frantz Fanon dehan “so revolta mak ita bele dada iis hikas husi korrente esploitasaun koloniál nian”. Sem ne’e, inserteza, la hatene atu ba ne’ebé, no to’o iha ne’ebé.
Maluk sira! Eventu polítika besik ona, ita nia direitu no dever, atu aprende no luta ba lia loos!
