Fenomeno foun, karik! Hahalok tuan, karik! Mais ke nune’e, halo ita balun hakfodak, ita balun fali hamnasa-mos.
Tamba-sa, tamba mai husi maun ida ke kuandu kaer Poder, kuandu manan, sempre dehan, ami maka manda, ami maka iha mandatu popular, minoria submete. I los, ne’e maka Demokrasia, ka aplikasaun valores no prinsipius demokrasia-nian.
Tansa agora muda fali posturas? Hau hanoin ita tenki kontinua haburas prinsipiu no valores demokrasia nebe dehan husi povo-ho povo-ba povo. Katak bainhira povo hili ita, ita maka lider tamba hetan mandatu husi povo. Ita servisu ho povo! Bainhira povo la hili ona ita, ita tenki fila ba povo, katak sai povo normal. Ita tenki prepara ita nia an hodi hasai tiha faru Lider, hodi moris ho povo no hanesan povo. Hodi hein fali, eleisaun mai ita konkore fali.
Husi fali sorin seluk, ita mos rona, iha tinan kotuk ba, katak “ hau tenki desmistifika XANANA GUSMÃO”. Expresaun furak! Tanba-sa maka agora hanoin fali atu konvida XANANA ba atu halo balansu. Halo balansu kona ba saida? Halo balansu kona ba 20 anos Independencia? Halo balansu kona ba desenvolvimentu? Halo balansu kona ba implementasaun Prinsipius de Estado de Direito Demokrátiku no Konstituisaun ? Halo balansu kona ba saida tan?
Inisiativa diak, karik, ita hare husi angulu seluk! Maibe foti inisiativa iha hela momentu kulminante bainhira falta loron balun tan deit ita nia Povo atu ba vota, hau hanoin Surat ho naturea atu ba “inisiador” ne’e la adekuadu, la kongruente ho ita nia vontade. Bele mos nudar deit instrumentu propoganda-ida tan atu buka konvense influensia ita nia eleitoradu nia opsaun, hodi nune’e bele vota ba ita nia opsaun. Ita bele interpreta no entende katak konteudu surat ne’e iha intensaun politika, la’os intensaun husi fuan nebe mos atu hametin Estado de Direitu Demokratiku, hametin Konstituisaun nudar pilares ba desenvovlimentu soxiedade ida nebe fraterna, solidaria, tuir ita ida-idak nia LISAN.
Interessante iha mos “surat ho natureza ba iniciador” ne’e temi lia fuan “a Uma Lisan Mãe de todos e para todos”. Hau hateten interessante, tamba dala barak ita utilija termu UMA LISAN, maibe ita la konsegue define saida maka Uma Lisan no Uma Lisan nia relevansia no knar iha ita nia prosesu edifikasaun kuadru juridiku iha RDTL-ne’e. Ita hotu tenki hare ituan ba kotuk hodi entende estatutu Uma Lisan iha ita nia moris, ita nia relasaun de descendencia, malae nia lian dehan arvore genealogica (keturunan) no ita nia Uma Lisan nia relasionamentu ba ita ho ita nia Bei-alan sira (ser transedente, ser supra-natural).
Ita ida-idak, antes de Kolonialismu Portugues mai, ita ida-idak soberanu (Ukun An hela) no moris tuir regras/ukun ne’ebe tun husi ita nia Uma Lulik. Uma Lisan ida ka liu, iha ita nia Knuas, vinkula an ba Uma Lulik ida. Ne’e hau nia entendimentu. Hau la hatene se “surat ho natureza ba inisiador” nian lori mos entendimentu ne’e ka lae, bainhira refere ba “ Uma Lisan Mãe de todos e parav todos”. Katak ita nia Lei inan, nebe ita hakerek iha 2002, absorve hotu ka lae valores hanesan “ matak ida-idak nian, tasak ita hotu-nian” no pratika “ nahe Biti hodi Tur, Tur hodi tesi ita nia lia”.
Hau entende katak valores de origem husi ita ida-idak nia Uma Lisan (Uma Ukun nian) ladauk integradu, ka enkarnadu iha ita nia Konstituisaun RDTL. Ba oin ita precija hare no, karik halo revijaun kosntitusional, ita bele enkuadra valores hirak ne’e sai normas iha ita nia Kosntituisaun hodi nune Lei oan sira be ita produs bele hametin no tane as liu tan ita nia Uma Lisan sira nia valores, sira nia civilijasaun, sira nia kultura juridika, sira nia konseitu kona ba Ukun no soxiedade. Uma Lisan ita ida-idak nian hatun tiha ukun kona/lisan kona ba propriedades, kona ba desenvolvimentu de produsaun ekonomika no bens de konsumu no seluk-seluk tan.
Ha’u nia pereguntas, soxiedade nebe ita projeta ka idelaiza atu hari no desenvolve tuir ka lae ita nia bei-alan sira nia konsepsaun, sira nia mehi-sira nia ideolojia? Partes sira ne’e, ita iha dialogo ka tur-hamutuk bele diskuti hodi buka konvergensia ka sinkretizasau de ideias.
Bem, husik tiha aboradgem kona ba Uma Lisan, Uma Knua, mai ita hare took substansia “Surat ho natureza ba -Inisiador” nian iha ita nia etapa aktual.
Hau nia persepsaun (opiniaun) hanoin nebe hatur iha surat nia laran nudar inisiativa husi sidadaun ida. Maibe nia momentu maka “ tidak tepat” (la los). Ita lolos lalika mai lai ho hanoin atu tur hamutuk, iha tempu nebe ita tama hela ona ba iha “minggu tenang” atu ba votasaun. Lolos lalika ansi lai ho soe sai hanoin sira ne’e. “Apa lagi” surat ne’e fahe namukari ba ema hotu. Intensaun saida? La seluk la let, atu tenta influensia eleitoradu nebe ladauk iha opsaun ba nia voto ba iha dia 19 abril 2022. Hodi hatudu katak ita maka fonte de uniaun ema timor-oan tomak. Iha kampanha ita hasai lia-fuan mesak “toos” deit, mesak “trata” ema deit, agora ita hakarak bolun malun atu tur hamutuk. Ita buka saida husi substansia surat ne’e?
Ha’u hanoin, se ita mai kedas nanis ona ho hanoin atu halibur malun, tur-hamutuk, ita lolo-los ne’e prekondisona ita nia lia-fuan, ita nia hahalok no ita enkarna valores husi ita nia instituisaun boot rua – Umane- Fetosan, nudar instituisoens nebe Uma Lisan hotu-hotu hamosu no sei buras to’o ohin lorong.
Ha’u , pessoalmente, sauda hanoin ba dialogo, ka ba tur-hamutuk. Maibe momentu maka ladauk to’o. Ba hau momentu sei to’o! Momentu nebe sei to’o mai maka momentu nebe se maka eleitu iha 19 de abril de 2022. Hau hanoin se ita nia Kandidatu numero 1, Dr. Ramos Horta, eleitu iha 19 de abril 2022, Dr. Ramos Horta maka hetan mandatu husi povo atu hahu prosesu tur-hamutuk, ka dialogo hodi halibur neon ida deit entre lideres sira hotu hodi simu katak hahu husi 2017 mai to lorong eleisaun ita hotu la respeita Estadu de Direitu Demokratiku, la respeita Kosntituisaun. Ita viola regras demokrasia iha ita nia “halai/korrida” ba Poder, bainhira ita tulun ema hadau meja Parlamentu Nasional sem tuir regras regimentais.
Portantu, Presidente eleito maka sei inisia “Dialogo-Tur Hamutuk” entre lideres Partidos Politikus hotu (ho ka la ho assentu Parlamentar), Movimentus sivikus, kulturais, akademikus, intelektuais sira hodi hamutuk ita hakat ba foti decijaun kona ba oinsa atu materialija Projetu Repojisaun Ordem Demokartika Konstitusional.
Dialogo atu hotu-hotu aseita foti dalan rua ne’e ida: Ida) Rekonfigura Maioria Parlamentar foun hodi hili Meja Parlamentu Nasional Foun no Forma Nono Governu; rua) Labele liu, Dissolve Parlamentu Nasional, estabelese Governu de Jestaun hodi perpara no administra Eleisaun foun iha tinan ne’e nia laran. Husi dioalogo ne’e maka, tuir hau nia hanoin, ita hamosu kombinasaun de valores entre Demokrasia Liberal nebe ita hatur iha artigu 2, artigu 106 CRDTL-nian ho ita nia valores demokrasia konsensual ka konsensualista hodi hamosu Governu ida ke “de todos e para todos” ka husi ema ida ba ema hotu, hodi reflekte no transmite valores “Matak ida-idak nian, Tasak ita hotu nian, tuir Lisan ida-idak nian nebe enkarna an ona iha ita nia sistema politiku demokratiku no juridiku-konstitusional.
Portantu, rai tiha lai “surat ho natureza ba inisiador”, mai ita ida-idak ba vota iha 19 de abril 2022!
Hakoak boot
Avelino Coelho/Shalar Kosi




