Hakerek Nain : Damiao Pereira

Panórama

Belun lé-nain sira hotu mak Nain Jesus Cristu Hadomi: esperiénsia prátika Servisu Sosial ligadu ho siensia teoria akademiku ne’ebé maka ita kuda ona liu husi Universidade sira ita uja iha estudu moris loron-loron hodi liga ba realidade liu husi hakerek ida atu fahe tutan ba ema hotu: teoria ho prátika tenke balansu, teoria maka laiha prátika ne’e hanesan ema defisiente mental, maibe Prátika maka laiha teoria ne’e hanesan ema defisiente matan (Bruce-Lee).

Ema barak hanoin karun liu katak, peskija ne’e tenke gasta osan bot, maibé lae, peskiza ne’e akontese iha ita nia moris loron-loron, liu husi ita nia servisu familia, sosiedade, komunidade ne’e diskusaun diálogu grupu ho maluk sira seluk, no interaksaun social sira. husi hahalok moris ida ne’e sai ona ita nia estudu naun formal ida hodi sai artigu ida iha ita nia hakerek sira. tanba ne’e nafatin hakerek ituan-ituan iha ita nia moris loron-loron to’o sai barak liutan, tanba hakerek no estuda eh lé barak kontribui ba hadame ita nia an rasik, hadomi ita nia an rasik fahe ita nia hanoin ba ema seluk hodi kontribui ba haburas ekonomia sustentavel iha Nasaun ida. tanba ne’e iha moris loron-loron tenke hatoman an lé ho hakerek nakonu ho haksolok atu hadame ita nia an rasik. wainhira ita hadomi ita nia an klaru kedas ita sei isin Kaman laran Kaman atu infrenta kondisaun moris social ekonomia ne’ebé sente iha difikulidade moris loron-loron. se karik waihira ita mora klaru ita nia ekonomia labele kontinua lao tanba ita la servisu, esemplu ita la tama servisu klaru ita tenke prekupa ho rendementu salariu menganggu ituan, no prekupasaun sira seluktan.

Iha kondisaun social agora dadaun, iha Nasaun Timor no iha Nasaun rai liur sira ita hare momo’os katak, laiha dame, ita produs ona ekonomia merkadu funu, atu buka dalan ba terseiru gera mundial. dame ne’e hari no hametin dame ne’e hahú husi ne’ebé?. klaru iha momentu ita iha inan nia kabun laran dame ne’e tenke iha ona, liu husi inan aman sira nia hahalok loron-loron, se iha kabun laran maka inan aman loron-loron estuda barak reja barak, hahalok diak barak, klaru kedas ita nia desenvolvimentu humanu hahú husi inan nia isin kabun laran iha prosesu produsaun ema ho didiak(tuir teoria ema saude no psikologia sira nia esplikasaun).

iha siensia ekonomia aplika mós elementus teoria ekonomia rekursus humanus. iha teoria rekursus humanus defini ema iha elementus tolu maka isin klamar no espiritu, estrutura element tolu ne’e maka sai ema ida, iha ema ida ne’e iha indera hirak maka hanesa tilun matan, ibun, liman, ain, no  elementus korpus humanus tomak, wainhira iha ita nia isin ne’e maka tilun ka nehan mak moras ne’e halo ita sente hakmatek no satiadu buat hotu, entaun dame ne’e mihis ona iha ita nia an rasik, ida ne’e buat normal ida maibe realidade social ida ne’e maka akontese iha vida social. tanba ne’e, ita nia desenvovolvimentu humanu tenke matenek iha isin klamar no espiritu, mind, soul, and body. Wainihira ita nia klamar diak, espiritu diak, attitude social mós iha sosiedade nia laran diak tebes iha interaksaun loron-loron iha fatin hotu-hotu.

iha BiBlia Khatólika, Ortodoks protestante, no Alquran (religiaun Islam), Kitab Budha, Kitab Hindu mós proklama katak, ita ema iha isin klamar no espiritu. tanba ne’e buat desenvolvmentu tenke hahú eduka uluk ema nia klamar no espiritu sai matenek tebes no ita nia isin mós sei matenek liutan iha moris loron-loron.

Rekoiñese: katak tema jerál iha artigu ne’e, importante ba situasaun agora dadaun iha rai laran no internasionalmente laiha dame konflitus bo’ot funu iha nasaun avansadu sira, ezemlplu UKraina ho Rusia, I Nasaun Rusia dun fali ba Amerika sira, ne’’e interese konflitus social global ba politika ekspansaun moneter. husi konflitus Nasaun Rusia ho Nasaun Ukraina provoka ona krise ekonomia global atu rahun dadaun. ida ne’e presisa prevensaun konflitus ida ke forte, dadaun ne’e santa kreda Khatolika halo ona konsagrasaun ba Nain Feto Virgem Maria nia Corasaun sira, ida ne’e intervensaun ispiritualdade Santa Kreda Khatálika mundu tomak hamutuk ho Vatikanu Roma.

Alemde ne’e iha ita nia moris loron-loron kuandu ita ho ita nia familia konflitus mós klaru relasaun familia la lao diak ona, entaun iha tempu susar ruma difisil atu ajuda malu tanba dame la metin ona iha fuan ho laran. iha visinu sira mós hanesan kuandu ita konflitus ladun diak ba malu ona klaru atu ba sosa sasan ruma la ba sosa ona vizinu sira maibe ba fali buka kios sira seluk dook ituan atu sosa sasan tanba laran la gosta malu ona. ida ne’e realidade duni laos mitos, kuandu dame la metin entaun susar atu ekonomia buras iha familia sosiedade, Nasaun no iha Mundu global.

Tanba fatóres ekonomia, desempregu bo’ot ba bebeik la tun (teoria makro ekonomia, dadus desempregu normal 3% realidade dadus desempregu 11% ne’e risku konflitu bo’ot ba bebeik), entaun provoka tebes duni tensaun social ne’bé ho risku bo’ot, fo impaktu ba violénsia social, akontese iha familia iha sosiedade nia le’et, kada Nasaun problemas konflitus lahanesan maibe hipoteza eh asumsaun em jerál konflitus ne’ebé han tempu naruk tempu badak sempre difikulta aktividade ekonomia labele lao sustentavel.

haforsa tan, risku social saida maka iha esperiensia prátika social agora dadaun ita infrenta iha ita nia rain Timor?. Iha tendensia problemas risku social hanesan violénsia social domestika, violénsia seksual,abuzu seksual, abandona labarik, incestu, prostituisaun klandestina sira. ida ne’e maka naran problemas social sira ne’ebé dadaun ne’e mosu iha ita nia nasaun laran, inkluindu nasaun sira seluk akontese hanesan nune’e. sira ne’e, maka hamosu konflitus social humana I fo impaktu negativa ba ekonomia desenvolvimentu labele sustentavel.

Estudu Referénsia

Konflitus social humana akontese hori uluk kedas bei ala sira nia tempu komesa Maromak halo lalehan no Rai ne’e. depois Maromak halo buat hotu iha loron hitu nia laran, hotu nia halo ema ida naran Adaun depois Maromak hanoin Adaun mesak Labele entaun Maromak halo tan feto

ida naran Eva atu hamaluk Adaun. Ikus mai Maromak fo poder tomak ba Adaun ho Eva, Maromak Kolia ho Adaun ho Eva hanesan ita ema kolia ba malu oin-oin oin. maibe depois Diabo nia tentasaun provoka Eva han fali aifuan ne’ebé Maromak Bandu atu Adaun ho Eva Labele han, ikus mai sira moe no hatene buat diak no buat at. entaun iha tempu neba Maromak duni sai Adaun ho Eva husi to’os sagradu ne’ebé Maromak Bandu, ba hela dook husi Maromak, entaun ne’e ita monu ona ba hahú husi ne’eba (Biblia Khatólika no Kristaun Protestante I kitab suci relijiaun sira seluk mos).

Konflitus komesa mosu ona Maromak ho ema komesa do’ok ba Malu, lahetan malu ona iha momentu ne’eba. iha Biblia komesa husi Antigu testamentu iha konflitus boot ne’ebé ema halo hasoru Nain Maromak(Jesus Cristu), husi tempu naruk iha seklu ba seklu, ema nia idade moris hamutuk boot liu maka 960 idade maka mate balun sae rasik deit ba Lalehan(Le-Nain sira bele lé Biblia sagradu relijiaun sira konaba konflitus ne’ebé mosu oinsa halo prevensaun tanba Biblia Sagradu sira ne’e livru Universal ne’ebé abadi la iha duvidas atu diskute tan).

Kuase konflitus hirak ne’ebé akontese iha tempu ne’eba tuir istoria Biblia Sagradu sira nian, maneira oinsa halo prevensaun maka iha orasaun ho jejum I tuir Lei Maromak Nian ne’ebé maka hakerek tuir Moises nia Kolia ho Nain Maromak. iha momentu Moisee hasoru Nain Maromak maka Nain Maromak haruka Moises hakerek Nain Maromak Nia ukun fuan Sanulu(10) hodi bele salva ema hotu nia vida to’o agora ita moris hela.

kuase ligadu ho referensia Livru relijiaun sira seluk hanesan Islamiku, Budha, Hindu, Protestante, Khatolika ortodoks. mesak istoria nakonu ho konflitus sosial. oinsa halo maneira prevensaun maka uja dogma ka  dotrinha ukun fuan Maromak Nian hodi rejolve konflitus sira nian.

iha storia konflitus nian, hahú akontese konflitu ho Nain Maromak signifika ita ema halo konflitus ho Natureza tomak iha sira nia moris loron-loron, konflitus social humana maka hanesan incest, divorsiu, oho malu, kontra Lei Maromak Nian, poligamia akontese nanis ona tuir livru Biblia Sagradu Relijiaun sira nian iha mundu ne’e.

Iha tempu Antigu testamentu sosiedade sira hotu iha mundu ne’e, ukun ho sistema sosia ekonomia politika Lei Monarkia nian. entaun poder saida deit sempre ukun ho Maromak Nia ukun sira iha Biblia sagrada relijiaun sira nian, iha Relijiaun Khatolika karik Konselhu Vatikanu primeiru Amu Papa sira iha Ukun Bandu liurai Monarkia sira nian. depois konselhu Vatikanu maka hamrik ketak ona.

iha parte teoria ekonomia nian, ema nia hakarak oin-oin maibe rikus soin natural Maromak Nian menus ba bebeik, entaun presisa jere ema nia hakarak oin-oin ne’e ba nesesidade moris loron-loron para labele produs sosiedade ne’ebé mental la saudavel(keserakahan Masyarakat manusia), tanba tempu uluk liu antigun testamentu I pre-istóriku nian tempu(pra sejarah), matenek nain sira

konaba natureza nian, no psikologia, psikiater sira halo diskusaun konaba nesesidade sosiedade nian ne’ebé nunka para sira hotu buka solusaun atu produs ideia ida hodi rejolve sosiedaed sira nia mentalidade moris loron-loron. iha momentu ne’eba matenek nain sira iha area ekonomia hanesan Adam Smith ho nia belun ekonomista sira seluk momentu neba aprende ho psikiater sira konaba teoria foun ruma, ikus mai sira produs teoria ekonomia atu rejolve sosiedade nia nesesidade moris loron-loron. entaun ikus mai produs teoria ekonomia ne’ebé maka agora dadaun ita aprende iha Universidade sira. keserakahan Masyarakat Manusia ne’e konflitus social boot tebes iha mundu agora tanba ema nia kanten ba sasan mundu nian ne’ebé laiha benefisiu loloos ba moris humana nian. keserakahan Masyarakat manusia tanba isin klamar no espiritu la unidade metin ema nia moris lahakmetek tanba hakarak nunka hotu ba moris social nian, ida ne’e konflitus loloos humana nian, entaun ita presisa prevensaun husi aspeitu instituisaun social sira hotu hahú husi ita nia an familia estadu, no instituisaun Relijiaun sira nia kontribuisaun atu kontribui ba desenvolvimentu humana ne’ebé saudavel iha isin klamar no spiritual(teoria ekonomia Sumber daya manusia/teoria desenvolvimentu humanu).

Metodologia

Metodologia moris social ne’ebé maka atu bele deskobre problemas social hirak ne’e, normlamente sempre liu husi dialogo dikusaun grupu komunitariu sira, estudu biblioteka sira, husi ne’e maka ita hatene ona katak, iha duni problemas social ne’ebe maka relevantes ho tópiku iha artigu ne’ebé  iha leten. loloos iha peskiza formal tenke iha dunik standar akademiku ne’ebé ho valór universal nian.

definisaun variavél husi tema ne’e;

Prevene Konflitus humana ba Hari No Hametin Dame atu bele  Haburas Ekonomia Prevensaun konflitus humana

Prevensaun konflitus humana nee ita konsedera nuudár variaveis ida ne’ebe livre no halo intervensaun. Tanba sa tenke halo prevensaun ba konflitus humana; ne’e rajaun fundamental tebes atu justifika tanba konflitus humana ne’e naturalmente akontese iha moris loron-loron, iha internal humana ema nia hakaraka oin-oin nunka akontese entaun bele afeita ba isin klamar ho espiritu konflitus ba malu alias keserakahan masyarakat manusia(ciencia ekonomia). liliu tempu agora ekonomia global konflitus funu boot akontese dadaun iha nasaun avansadu sira ezemplu merkadu funu(Ukraina ho Rusia no Fo sala mos ba nasaun barak hanesa Amerika Jerman no selukta, bloku eskerda ho direta). iha prevensaun agora ne’e Igreja Khatólika maka dadaun ne’e halo intervensaun ona iha espiritualmente no halo rekonsiliasaun liu husi lideransa relijiuan sira. pelumenus ida ne’e maka definisaun ba variaveis iha tema balun ne’e.

Harí no Hametin Dame

Harí no Hametin Dame ida ne’e ita konsedera laos variaveis ida ka fleksivel ka intervensaun tebes, tanba ne’e parte autirade revantes tenke esforsu halo intervensaun ida ne’ebé tenke ho aksaun informal, naun formál, no formal, atu bele rejolve problemas sira. esforsu ida ne’e maka informalmente iha familia kuandu akontese problemas kiik ruma sempre inan aman sira, Lianain lisaun adat, sira túr hamutuk atu rejovel ne’e maneira prevensaun konflitus humana. kuandu labele rejolve duni ho kasu nebe sente todan entaun sai ona direitu públiku nian, tenke lori lalais hato’o keixa ba parte Estadu nian atu buka solusaun, liu husi autoridade local(chefe suku, aldeia, chefe jovens, ba PNTL no Ministériu relevantes sira), depende ba nivel estrutura konflitus humana ne’ebé maka iha.

iha konflitus funu internasional ne’e maka realidade iha Ukraina ho Rusia dadaun ne’e sempre husu tulun husi Nasaun vizinu ka aliadu sira, lilu dadaun valór Universál Igreja Khatolika Nian Papél importante tebes ba prevensaun konflitus social humana iha Mundu tomak, tanba maioria ema hotu iha mundu ida ne’e iha relijiaun Khatólika, Islamiku, Budha, Hindu, Ortodoks, Protestante, sira ne’e hotu kontribui ba prevensaun konflitus humana hodi bele desenvolve sosiedade ida ne’ebé Nain Maromak Nia Imajen rasik.

Haburas ekonomia

Haburas ekonomia ne’e ita konsedera nu’udár variaveis dependente ida, ekonomia familia, nasaun no estadu ida atu buras tenke moris iha dame nia laran, kuandu laiha dame klaru impaktu negativu desenvolvimentu ekonomia rasik, kuandu konflitus ne’e iha depende fali ba intervensaun oinsa halo prevensaun ba konflitus social humana ne’ebé maka akontese ona iha sosiedade nia laran rasik.

exemplu seluk ita nia saude ladiak otomatikamente ita nia atividade ekonomia ladun lao diak, iha uma laran ita baku malu hela deit oinsa ekonomia bele buras entre feto ho mane, Nasaun laran joventude sira baku malu hela deit oinsa, ida ne’e investimentu ekonomia labele lao ho diak kuandu konflitus social iha Nasaun I Estadu ida bo’ot ba bebeik.

agora dadaun mundu kolia dame no paz atu bele haburas ekonomia, realidade konflitus liu husi merkadu funu iha ona, ekonomia global nakdoko, tanba Nasaun Ukraina ho Rusia funu hela, ikus mai liafua dame sira temi iha naran bolu dialogo ba dame entre

Nasaun rua, ne’e realidade ba topic artigu ida ne’e katak, dame iha maka ekonomia bele buras iha familia Nasaun no Internasionalmente.

metodologia ida ne’e ita bele temi teoria deskriptivu no observasaun ba faktus social ne’ebé akontese iha komunidade no internasionalmente lao hela dadaun.

Formulasaun problemas

Husi definisaun variávél hirak ne’ebé temi iha leten konaba tópíku Prevensaun Konflitus humana ba Hari No Hametin Dame atu bele  Haburas Ekonomia ita iha formulasaun perguntas ida hodi bele halo análiza ligadu ho referénsia ka Instituisaun social hirak ne’ebé maka kontribui ba atu desenvolve solusaun hirak ne’e iha realidade social sira.

perguntas mak oinsa ita atu buka solusaun diak liutan ba solusaun prevensaun konflitus humana ba Harí no hametin dame atu bele haburas ekonomia.

Teorikamente no realidade nota duni katak, konflitus social iha duni, maibe hahú husi ema idak-idak nia-an rasik. dame ne’e mai husi ema idaidak nian an rasik mak ba ema seluk, ita nia an ita labele hadomi ho diak oinsa ho ema seluk, ita nia an hakarak oin-oin tanba isin klamar ho espiritu la konkorda ba malu iha atividade humanu loron-loron. ita ema alemde iha isin-klamar-no espiritu, iha Unsur 4 mak forma hanesan iha ita nia isin iha Rai, Be, Anin, Ahi. ne’ebé kuandu konflitus ne’e mosu iha internal humanu, presisa halo orasaun no meditasaun hodi deskobre ida-idak nian an tuir matadalan relijiaun ida-idak nian konaba desenvolvimentu humanu. ida ne’e realidade akontese barak tebes iha ita nia rain Timor-Leste.

kuandu ita nia an labele ona hadomi malu didiak, maka ita buka solusaun husi ema seluk atu rejolve konflitus humanu nebe maka ita infrenta, hanesan ONG’s Igreja relijiaun sira, no Estadu rasik, durante ne’e, ita hare nota katak, Instituisaun Sosial barak maka kontribui ona atu solusiona problemas konflitus social humana iha ita nia rain no nasaun sira seluk.

Dame hahú husi familia, vizinhu, comunidade, sosiedade Nasaun no Estadu I Internasionalmente.

atividade harí dame ne’ebé hau nia preferénsia iha maka situasaun ekonomia ne’e, mundialmente krise ba bebeik, I ita nia ekonomia Makro maka politika fiscal, moneter, no administrativu hakerek iha konstituisaun RDTL artigu 137 mai kraik ne’e, maibe politika moneter ne’e Nasaun Amerika mak produs, entaun difisil tebes ba ita tanba ita nia ekonomia makro ne’e ita bolu

hanesan ekonomia kuda, tanba sa? tanba kuda ne’e ita mak sa’e maibé tali ne’e kesi iha kakorok ne’e Amerika mak kaer dada ba dada mae tanba politika moneter dolar Amerikanu implementa iha Timor.

ida ne’e ba oin difisil waihira iha ita nia nasaun laran, laiha dame didiak ita problemas boot iha ekonomia, pior liu agora Orsamentu Estadu Amerika ka Nasaun lubun ida iha internasionalmente sira nia konsentrasaun orsamentu Estadu ba liu iha seitor defesa military no seguransa tanba issu terseiru gera mundial.

Asumsaun Teoria ekonomia dehan ema nia hakarak oin-oin aumenta ba bebeik, maibé natureza Maromak ne’e mihis ba bebeik, tanba konflitus husi ema ba ema no ema ho natureza, ka ekologia ekonomia ne’ebé dadaun ne’e krise boot hela. ekonomia rekursus natural nebe mihis ba bebeik, produtu internasional barak maka labele faan didiak folin iha merkadu internasional, entaun presisa kria konflitus internasional ka mundial hodi produs merkadu funu, hodi nun’e sasan balun ne’ebe ligadu ba seitór saude ho Militar seguransa tenke folin, I teknologia sira seluk mós sei foli iha konflitus social nia laran, hanesan telekomunikasaun ho transportasaun sira.

liliu dadaun ne’e konflitus hirak ne’e provoka inflasaun sasan sae makaas iha mundu internasional, ezemplu mina gasoline ho gajoel folin sa’e, ba bebeik.

iha Timor-Leste ita nia ita nia ekonomia makro sai vitima boot tanba ita uja osan dolar Amerikanu, no ita laos nasaun produtor maibe konsumidores, sasan kuaje maioria mai husi nasaun liur, importasaun ekonomiku, entaun ne’e konflitus social boot tebes iha futur mai.

solusaun diak, maka ita nota hela katak, ita nia sosiedade ka komunidade ne’e kunesementu menus, tanba ladun lee barak, atividade ekonomia kreativu menus, konflitus partidu politiku iha linguajem nebe la saudavel, ne’e ba futuru ladiak, governu bokur demais, gastas osan la saudavel, laiha kontrolo diak ba orsamentu estadu provoka hafraku ekonomia makro Timor nian.

atu hari dame para haburas ekonomia ita nia ekonomista mundu agora rekomenda iha sira nia teoria sira tenke hatama valór relijiaun nian iha desenvolvimentu rekursus humanus, signigika hadia diak liutan ka haklean liutan ema nia konsiensia ida ne’e ekonomista sira dadaun ne’e rekomenda atu hadia ema nia klamar ho espiritualidade para harahun ema nia keserakahan masyarakat manusia.

entaun ita Timor-Leste atu prepara didiak ema  nia konsiensia ba uja sasan natureza iha moris loron-loron hodi riku soin sira ne’e bele iha nia sustentabilidade ho diak.

ita nia governu tenke tau atensaun ba objetivu Estadu(artigu 6 alineia E, Konstituisaun RDTL) hodi produs balansu social iha ita nia rain. ita bele tau  atensaun na asuntus sosial kultura ho relijiaun ida ne’eb partidu sira hotu tenke halo ida ne’e iha sira nia kampaña politika iha forma governu.

ONG’s Nasional, Lokal, ka Internasional, nia fungsaun durante ne’e la kontribuis didiak atu atinji objetivu Estadu Tuir Konsituisaun RDTL artigu 6 alineia E.

tinan 22 besik resin ona keta halimar tan, presisa seriedade atu atu halo jestaun ba governasaun ida ke diak hodi hadia povu nia isin klamar spiritual hodi haburas ekonomia.

se lae ema China sira uja sira nia teoria ekonomia invisible(tangan gaib ka liman Maromak) hand bele domina Ekonomia Timor-Leste kuandu ita nia ema fraku iha isin klamar no spiritual.

hakerek ne’e sei iha kontinuasaun kuandu hetan faktus social seluktan tuir mai.

obrigadu wain ba kooperasaun no atensaun didiak ba leitores sira hotu. Nain Jesus Cristu Bensaun  ba ita hotu.