Hosi : Domingos de Deus Maia
Belun neon-na’in (prudente/bijak) sira-nia reasaun apoiu 100% (cem por cento) ne’e nia báze-klean kona-bá prinsípiu kulturál ida nebé lós?
a) Ba prinsípiu kulturál housi nia orijinalidade?
b) Ka prátika kulturál nebé kultura-na’in sira hala’o hela daudaun?
c) Ka tan dei’t naran kultura TL nian?
Hein lai, anó… sira ne’ebé mak foti-liman hodi fó apoiu 100% (cem por cento) ba Amo Belo nia komentáriu ikus kona-bá kultura nu’udar identidade Timorense.
1. Reasaun sira ne’e la bazeia ba hanoin-krítiku ida, maibé tan emosaun de’it.
Pergunta: “See mak hamihis tiha kultura? La’ós hahalok-prátika kultura-na’in rasik? La’ós tan tendénsia ba kriasaun-foun no akulturasaun mak hamihis tiha prinsípiu-loos tradisaun no kultura bei-ala sira nian? Reflete tok ba!
2. Iha sira-nia hanoin katak nia kultura mesak; no ninian rasik de’it mak sai buat hotu (chauvinisme).Sira ne’e la lee no la kompriende kona-bá komentáriu uluk² housi Amo Belo, Belun sira nebé halo reasaun, bazeia de’it ba sira-nia prekonseitu (hanoin sala uluk tiha ona).
3. Maun-alin sira ne’e mós la kompriende klean kona-bá konseitu orijinál tradisaun no kultura rai-laran nian ne’ebé, uluk, soi no tane ona bei-ala sira, feto no mane, nia dignidade atu sira bele lori ba avalia fali prátika-kleuk sira iha kultura ohin loron nian.
4. Sira mós la halo reflesaun-krítika kona-bá prátika sira nebé negativu iha prátika kultura. Ezemplu: Konsumerismu, komersialismu no ritualismu verbal liur de’it ne’ebé, neineik ba neineik, tohik-lahuk daudaun ona prinsípiu no valór sira kulturál nian ne’ebé, uluk, bei-ala sira hana’i hodi soi no tane sira-nia moris- hamutuk ho ksolok no dame.
5. Maluk sira ne’e nu’udar sarani, ladauk konsente katak ida perigu liu ba ema sarani sira-nia moris-fiar mak bainhira iha prátika hasa’e kultu sira ba buat-lulik sira, sira hahí fali lulik sira ne’ebé ema mak haki’ak liu fali nia na’in (kultura na’in) sira no aat liu tan mak hahí fali lulik sira housi natureza liu fali tan Na’i Kriadór buat hotu ne’ebé haree no la haree nia Na’in.
6. Ha’u sei fiar katak Amo Belo, Bispo sira no na’i-lulik sira hotu ne’ebé mak haknaar-an iha Kreda TL, sei apoia parte ida ne’ebé loos.
Tan ne’e, loos duni, katak ema tenke hana’i kriatura, nia natureza no nia kultura rasik; maibé hahí mak Maromak Mesan (Único/Esa) Ida de’it (Ukunfuan da-I).
7. Husu ba belun sira, se bele, bainhira atu halo reasaun ruma tenke ho kakutak-matenek; la’ós ho fali emosaun-kanuduk. Selae, mak sei xoke inus-kain ba fatuk-besi kultura lolon sai kabetek tiha.
8. Ikus liu.
Ha’u hanoin katak Amo Belo la halo kontraste ba nia hanoin rasik kona-bá valór kulturál housi bei-ala sira. Maibé
Mgr. Belo ko’alia ikus ne’e, karik nia foka liu ba aspetu sira pozitivu kultura nian; maibé nia mós hewa’i nafatin prátika-aat sira ne’ebé hamihis daudaun ona prinsípiu no valór sira kultura nian.
Heiii!!!!… sei hatene tuir ka lae, katak Kreda Partikulár TL bainhira luta maka’as ba URA TL liuhousi identidade kulturál no histórika TL nian? Ida ne’e duni mak sai báze ida klean (fundamental) ne’ebé Kreda Lokál uza hodi dudu no motiva luta-na’in polítiku sira rai-laran hodi hadai URA TL.
Oras ne’e, ho roman-matenek nian, ita tenke kee, tahek, hafoun no haburas hikas aspetu sira pozitivu iha kultura hodi selebra no halot (preserva) nia fini-bokar moos nian ba nafatin.
Mai ita aprende ho hanoin- krítiku atu haforte liután ita-nia kultura nu’udar identidade ida.
