OBSERVASAUN KRITIKU: TINAN 1 TIMOR-LESTE IHA ASEAN (2025-2026)
By: Dr. Silvester Xavier Sufa Efi, A.Md., Lic., Eco., M.Ap.
Dosente Fakuldade Economia – Universidade da PAZ (UNPAZ)
- VANTAGEM NE’EBE ITA HETAN DUNI ONA
- Diplomatikamente, ita boot ona.
Uluk bainhira ita koalia iha ONU, ema rona hanesan nasaun kiik. Agora ita koalia hanesan membru ASEAN. Plataforma ASEAN Regional Forum (ARF) fo biban ba ita atu koalia kona-ba peska ilegal no fronteira tasi ho Australia. La mesak ona.
- Ekonomia – Efeitu psikolójiku liu fali númeru.
ATIGA fo tarifa 0-5%, loos. Maibe observasaun iha terrenu: Kafe Timor sei export 90% raw bean (kafé musan). Vietnam, Amerika, Newzealand , no seluk sosa ita nia kafé, halo prosesu, faan fali ba ita ho folin 3x no uza sira nia marka laos Timor-Leste nia marka. Ho nune’e identidade TimorLeste la iha – ema la hatene katak kafé ne’e mai husi Timor-Leste. Vantajen tarifa seidauk to’o agrikultor. Seidauk iha fábrica prosesamentu.
- Investimentu – Sinal diak, maibe OGE seidauk prontu.
Forum Setembru 2025 hatudu interese, loos. Maibe investidor Singapura husu: “Where is your industrial park? Where is stable electricity and port?” Tibar Port diak, maibe eletrisidade sei falha, internet sei neineik, sei lenuk hela (loading kleur tebes). Sira hein hela.
- Juventude – Bolsa existe, maibe kompetisaun maka’as.
500 bolsa ASEAN loos. Maibe estudante Vietnam, Indonesia nia IELTS 6.5-7.0. Ita nia estudante barak IELTS 5.0. Rezultadu: Iha 2026, bolsa 500 ne’e, Timor hetan deit 120 resin, la prenxe hotu.
- DESVANTAJEN NO DEZAFIU NE’EBE ITA HASORU DUNIA.
A.Kompetisaun Agrikultura
Foos Vietnam $0.50/kg tama Dili. Foos lokal $1.20/kg. Loja sira prefere faan foos Vietnam. Agrikultor
Ermera no Maliana halerik. Se Governu la proteje ho kuota, agrikultura subsisténsia sei mate duni B. Rekursu Umanu
ASEAN Mutual Recognition Agreement (MRA) dehan enfermeiru, enjeñeiru tenke iha lisensa ASEAN. Ita nia kurikulum UNTL seidauk harmoniza. Entaun ita nia joven labele ba servisu iha ASEAN, maibe sira nia ema bele mai servisu iha Timor.
- Kustu OGE
Atu implementa National Single Window ba aduaneira, presiza $20-30 milhoens. Sistema aviasaun presiza upgrade atu tuir standard ICAO-ASEAN. Osan ne’e tenke foti husi Fundu Petrolíferu ne’ebé IMF dehan sei mamuk 2035-2038.
- Brain Drain Real
Joven ne’ebé eskola iha Indonesia ho bolsa ASEAN, barak la fila. Sira hetan servisu iha Bali, Jakarta ho $600. Iha Dili $150. Ita selu bolsa, sira kontribui ba nasaun seluk.
III. OBSERVASAUN XAVE .
Pergunta Boot: Ita tama ASEAN atu sai produtu ka sai merkadu? Se sai deit merkadu: Ita sei konsumu produtu Vietnam, Indonesia, Thailand. OGE gasta ba importasaun. Agrikultor no joven laiha servisu.Se sai produtu: Tenke halo 3 buat urjente iha tinan 2 oin mai (2026-2028):
- Transformasaun Agrikultura: La kuda barak, maibe kuda ho valor. Ezemplu: Kafé Specialty sertifikadu orgániku + packaging ASEAN GAP. Vanilla Timor folin $300/kg iha merkadu global – maibe tenke iha laboratóriu atu teste.
- Revolusaun Skill: UNPAZ no UNTL tenke muda kurikulum. Ingles + Digital Skill tenke obrigatóriu. La bele hein Ministériu Edukasaun deit. Partidu polítika nia juventude mak tenke loke kursu Ingles gratis iha aldeia.
- Proteje Agrikultor Sira: Governu tenke negosia Sensitive List iha ATIGA. Hanesan Laos no Cambodia halo uluk – sira proteje foos no manu-tolun ba tinan 5-7. Timor tenke halo hanesan, se lae ita mate.Konklusaun: Bandeira iha Jakarta ne’e pasaporte, laos billete aviaun. Pasaporte fo direitu tama, maibe atu semo, ita rasik tenke sosa billete – ho servisu maka’as, edukasaun, no unidade nasional. Se ita prepara, merkadu 680 milloens ne’e mak oportunidade boot liu iha istória Timor. Se ita la prepara, merkadu ne’e mak ameasa boot liu ba ita nia soberania ekonómika.
Konklusaun:
Bandeira iha Jakarta ne’e pasaporte, laos billete aviaun. Pasaporte fo direitu tama, maibe atu semo, ita rasik tenke sosa billete – ho servisu maka’as, edukasaun, no unidade nasional. Se ita prepara, merkadu 680 milloens ne’e mak oportunidade boot liu iha istória Timor. Se ita la prepara, merkadu ne’e mak ameasa boot liu ba ita nia soberania ekonómika.
Obrigado.


