Lafaek News— Ekonomista, Master of Business Administration, Estanislao de Souza Saldanha, nota Timor-Leste adopta merkadu livre ida ne’ebé asesivu tebes tanba laiha balansu iha importasaun no exportasaun, tanba kauza hosi produsaun doméstiku rai laran hakdasak.
Ekonomista ne’e argumenta, nia parte polítika merkadu livre ne’e di’ak bainhira produsaun doméstiku la’o di’ak, bele garante merkadu livre, no fó biban ba ema atu servisu tuir oferta (supply) no demanda (demand) merkadu nian, maibé tenke iha balansu.
“Ita nia problema agora ne’e mak, se ita tetu didiak impota maka barak liu duke exporta tanba ita nia produsaun rai laran menus liu ,” dehan akademista Master of business administration, Estanislao de Souza Saldanha ba jornalista lafaek news iha nia knaar fatin Universidade DIT, Tersa (22/06/2021)
Ekonomista Timor-oan ne’e, se Timor Leste, hakarak dezvia hosi merkadu livre, ezemplu governu halo intervensaun ida hodi fó direitu monopoli ba emprezariu públiku sira hodi halo produsaun, maibé ida ne’e bele hamosu inefisiénsia produsaun iha merkadu, se hamosu inefisiénsia iha merkadu, konsumidór sira mak sei responsabiliza.
Merkadu livre iha Timor-Leste governu tenke regulariza atu nune’e maske livre maibé labele asesivu tan ida ne’e fó problema ba merkadu, ezemplu, foos ne’e nesesidade urjénsia ba populasaun tanba ne’e Timor importa livre, maibé governu tenke halo intervensaun ba presu atu bele faan ho presu razuavel iha merkadu doméstiku.
Merkadu livre sei la estimula produsaun doméstika bainhira, governu la esforsu makas halo investimentu bo’ot ba setór agrikultura, hein de’it foos importasaun, agrikultura la la’o, maske governu baibain dehan, liu pursentu 70 populasaun moris ho vida agrikultura, tenke investe iha setór agrikultura atu nune’e bele reter (retain) no fortifika ema sira ne’ebé servisu iha setór agrikultura ne’e.
“Maibé tenke halo setór agrikultura interesante atu bele atrai ema foinsa’e sira hodi servisu iha setór ne’e. Oinsa atu halo sertór agrikultura atraiante mak halo produtu agrikultura tenke kompetitivu iha merkadu, presu tenke di’ak, merkadu tenke di’ak atu nune’e agrikultór sira sente katak sira mós bele hetan rendimentu,” tenik nia
Alokasaun OJE ba setór agrikultura la to’o pursentu 10, ho fatór ida ne’e halo fraku ba sistema mekanizasaun iha setór agrikultura tanba la uza ona mekanismu konvensionál, maibé modernizadu, tanba ne’e aspetu irrigasaun tenke di’ak, operasaun tratór tenke di’ak atu nune’e bele garante produsaun agrikultura doméstiku, liu-liu produtu agrikultura orgániku tanba produsaun orgániku sai alternativu atu kompete iha merkadu internasionál
“Ko’alia kona-ba kompetetivu, ita labele hanaoin uluk oinsá mak ita nia produtu ne’e ba uluk merkadu internasionál, maibé oinsá mak ita nia produtu ne’e bele supply ba nesesidade doméstiku, Iha produtu barak ita labele supply domestikamente hanesan foos, kada tinan foos tonelada millaun ita importa inklui modo tahan, aifuan, ikan, oinsá mak ita bele hamenus ida ne’e,” dehan nia
Dalan ida mak eleva produsaun foos bázikamente orgániku no oferese ba ita nia merkadu doméstiku. Segundu hanesan modo tahan, ai-fuan, ikan ida ne’e barak ita importa, tanba agrikultór sira halo produsaun limitadu ho razaun la iha fasilidade, kapasidade tékniku tanba ne’e Governu iha responsabilidade atu fó asistensia tékniku no finanseiru hodi nune’e agrikultór sira bele halo intensifikasaun iha setór agrikultura.
“Se ita hadia ida ne’e, bele redúz importasun produtu agrikutura, signifika nationalmente iha merkadu domestiku iha kompetetiviu, depois de ita hasae ita nia kapasidade kompetetivu iha merkadu lokál mak foin ita haree saida mak ita bele halo atu hasae tan kompetetiviu produtu agrikultura ne’e iha merkadu internasionál,” dehan nia
Governu tenke kria merkadu, por ezemplu, governu tau osan sosa foos lokák kada fulan ba funsionariu sira kilu sanolu, ida ne’e estratezia merkadu ida. Ezemplu ida tan mak tais Timor, kada eskola iha obrigasaun atu uniformiza alunu sira liuhosi hatais tais ba eskola, ida ne’e merkadu ida, ospitál no intituisaun governu sira tanke hetan oferta (supply) pursentu 70 ai-han hosi produtu lokál.
“Maneria ida oinsa atu estimula produsaun doméstika mak governu tenke insentiva emprezariu sira ne’ebé haknaar an iha setór agrikultura no populsaun agrikultór sira, fó asistensia tékniku no bainhira produsaun iha tenke integra ba merkadu,” dehan nia
Nia propoin, produtu sira mai hosi rai liur ne’e presija sertifika, no sertifikasaun ne’e hanesan forma ida atu proteze ita nia produtu, ezemplu, hakarak masan tama mai Timor, maibé ho kualidade di’ak liuhosi kontrolu hodi limita produtu importasaun.
Maneira sertifikasaun sira hanesan ne’e so bele akontese ba protudu sira ne’ebé bele produz iha setór domestiku maibé produtu ida ne’e mak labele prodúz tenke husik tanba se lae nia folin sei karun no nia todan sei ba populasaun sira.
Iha tempu Portugues, Timor-leste prodúz foos orgániku hodi exporta ba Singapura no mai fali iha tempu Indonézia Timor la halo exportasaun foos maibé konsege garante sustentabilidade no balansia nesesidade deméstiku. Iha momentu ne’eba produsaun barak tanba iha transmigrasaun indonézia ho halo produsaun.
“Depois de ita ukun-an produsaun komesa menus tanba politíka governu nian kona ba subsídiu veteranu, indozu, bolsa da mãe, ita konsidera idea ne’e di’ak maibé fatór ida ne’e halo makse ita nia ema barak sei produtivu maibé tanba sira hetan ona subsídiu entaun halo sira la interese ona iha setór agrikultura,” konfesa nia
Nia esklarese, Merkadu ida ne’ebé problemátiku iha Timor-Leste ne’e mak merkadu traballu, ezemplu, iha Australia, Amerika, Nova Zelandia traballadór hotu-hotu tenke liuhosi teste hodi hetan sertifikadu mak foin ba servisu maibé iha Timor la sertifika ka padroniza traballadór sira tanba ne’e hahu hosi keos kiik too ba kompañia bo’ot ema estranjeiru mak domina, konsekuensia Timor-oan labele hetan oportunnidade.
“Se la sala ita tama ona ba world trade organisation no ita mós hanoin atu adere ba Asian ne’e signifika, free flow of labour, free flow of goods no seluk tan, ida ne’e ita labele limita maibé dalan ida mais efetivu mak sertifikasaun atu iha posivél hodi bele kontrola tarballadór sira,” dehan nia
Atu muda situasun sira hanesan ne’e presija inisiativa ida ne’ebé bo’ot hosi governu ne’ebé parseria ho setór privadu hodi halo projetu ida bo’ot no projetu ne’e tenke manufatura mak hanesan tasi Timor
“Uluk ha’u dehan dada gas mai Timor ne’e hanesan mákina bo’ot ida atu kondúz ekonomia. Nia mai ho eskala bo’ot, kustu bo’ot no ho rendimentu bo’ot. Investimentu ida ne’e ajije efisiensia no produtividade tanba ne’e presija mós rekursu umanu ne’ebé ho kualidade, efisiente no organizadu,” konta nia
ekonomista ne’e klarifika se ida ne’e mak akontese, prosesu rekrutamentu tenke regorozu hodi bele garante traballadór ho kualidade.
“Merkadu servisu ne’e bele obriga ita nia sentru formasaun, instituisaun superior no eskola sira bele hasae nia kualidade. Ida ne’e mós obriga governu halo polítika sira ne’ebé favorese ba hasa’e kualidade no prestasaun iha servisu,” hakotu nia
Jornalista : Felisberto Fernandes
Editór : Agapito de Deus
