Lafaek News—Mudansa klimátika mak hanesan fahe tempu udan no bailoron la hanesan ona tempu barak liu ba kotuk, iha tempu ohin loron klima mudansa maka’as hodi fahe bailoron naruk liu hodi fo impaktu maka’as ba ambiente, aihoris sira moris la saudavel kauza mos bee matan antigu sira menus too maran no susar bee mos ba komunidade atu konsumu.
Mudan klimátika ne’e akontese iha nasaun hotu inklui Timor Leste, komunidade balun lakon konsiensia no menus informasaun hosi impaktu klima, bainhira tesi ai-arbiru no sunu rai arbiru ikus bee matan sira maran no komuindade sira rasik sofre bee mos.
Mudansa klimátika halo tempu bailoron naruk resulta menus udan-been, halo bee matan sira maran hodi fó impaktu ba komunidade sira susar konsumu bee mos, no bee aumenta maran iha Timor-Leste, aumenta devido ba mudansa klimátika, ne’ebé halo komunidade sira hetan difíkuldade atu asesu bee mos ho di’ak
Iha Aldeia Terus-Nain suku Vila-Verde postu admistrativu Vera-Cruz Aldeia refere riku ho komunidade hamutuk 702, maibé kiak tebes ba bee mos wainhira iha tempu bailoron naruk, komunidade sira tenki lalin masa hodi kuru iha mota no balun tenke sosa bee-mos.
Calisto Boavida nudar abitante ida hosi aldeia Terus-Nain suku Vila-Verde, iha tempu bai-loron nia labele asesu be’e mos ho di’ak, tanba volume be’e kiik, tanba komunidade balun utiliza sanyu hodi esplora.
“Ami be’e araska ema dada be’e ba tiha entaun ami sanyu laiha ne’e be’e laiha, ohin oan sira haree ha’u kuru hela bee fo’er, ne’e ema nia be’e resto sai, mangera kuak entaun ha’u taka lutu hamutuk para uza ba haris-fatin naran katak bele uza ba soer foer, entaun ha’u uza bee mos ne’e ba husu ba familia sira masa ida ou rua ha’u tein mak ne’e ona ba haris dala-ruma ba haris iha mota ulun lori ho ropa ba fase iha ne’ebe mota Ulun ne’eba “hateten aman Calistru Boavida ba Lafaek News iha Aldeia Terus nain 18 /10/2025.
Abitante ne’e haktuir, mangera ne’ebe nia utiliza ne’e medida kiik entaun susar liu, maluk balun ne’ebé uza sanyu supa bee bee halai ba hotu sira nia uma, ho difikuldade hirak ne’e mosu dezintendimentu entre komunidade kiik sira tanba hadau-malu bee mos.
“Ha’u uza mangera Ki’ik, se be’e mai Ami uja mos la to tanba Sira uja sanyu se Wanhira ema la uza dap karik bee ne’e bele fahe ba ema hotu bele sirkula tomak ba ema hotu hotu komu agora ema uza sanyu entaun ami sira ne’ebe kiak sosa sanyu labele ne’e bee la mai total tanba bee mai turuk de’it, sira loke bee loron 3 loke dala 1 ba ema depois ami nian ne’e loron 3 loke dala Ida oinsá mak ami bele uja ho di’ak dalaruma ami hirus malu tan be’e ne’e,” nia Afirma
Relasiona ho problema ne’ebe komunidade ne’e hasoru Xefe aldeia Terus-Nain, Evaristo Mendonça katak be’e ne’ebe la sirkula ba komunidade ho razaun komunidade aumenta barak no volume bee la bo’ot, tanba impaktu husi mudansa Klimátika ne’ebe mai la tuir nia tempu halo komunidade sira ne’ebe hela iha rai lolon no susar atu asesu bee, obrigatoria komunidade tenki uza sanyu hodi dada bee atu nune’e bele asesu ho di’ak
“be’e mos la’o maibé komunidade ne’e sempre aumenta entaun be’e mos laiha, la’os be’e laiha maibé tempu bai-loron naruk ne’e be’e menus depois fahe tuir oras, fahe mos lalos sira loke maibé dala ruma la to oras ida, depois komunidade balu hetan balu la hetan komunidade balu hela ho distánsia dook hanesan rai-lolon sira ne’e entaun sira labele asesu bee, tanba volume bee kiik, entaun Sira tenki uja sanyua, agora sira uza ne’e husi tanke bo’ot ida iha tanke Maloa,”nia esplika
Abdul Reinado nudar Xefe suku Vila-Verde hatete relasiona preukupasaun komunidade kona-ba bee mos ne’e tanba menus kontrolu husi be’e Timor Leste (BTL).
“Relasiona ho bee mai iha aldeia Terus-Nain la’os aldeia ne’e mesak, maibé aldeia mate-Restu no Terus-Nain, durante ne’e be’e diak hela, maibé Ida ne’e husi BTL mak hau ladun kumprende probelema mak ne’e ema ida husu Sira boot, tan ne’e balu uza sanyu balu la uza entaun be’e la too, probelema ida ne’e ha’u hatoo ona ba BTL maibé to agora seidauk iha resposta, aldeia Matua nian ami dada tiha be’e ba maibé to agora sedauk halo kanalijasaun,foin dadaun sira mai hateten katak ita tenki distingi be’e hemu,Hau husu be’e hemu ne’e tenki liu ba taratamentu iha estasaun ida halo taratamentu be’e, hanesan tempu portuges ninian be’e Maloa, be’e Benemao,ba hotu lahane mak hafoin distribui tun mai,Terus nain mos sira iha Be’e ida agora sira dada mai iha Rate Islam nian maibé estado la tau matan atu haree atu tratamentu oinsa ne’e laiha, BTL la hala’ o kontrola,”nia hatete
Nune, Juliano Sarmento hanesan siguransa BTL Maloa mos esklarese total aldeia ne’ebe asesu be’e husi be’e Maloa total aldeia 7 no tenki loke tuir oráriu ne’ebe iha.
“Ha’u nudar hein ne’e iha maloa ne’e,iha ne’e Aldeia 7 eh 8 mak uja be’e ne’e,bee ne’ebe tuir oras iha kanu mota sorin ne’e ami loke tuku 6:30 ami loke ba mota sorin tuku 12:12 hamate husi fali 12 to tuku 6 lokraik mai fali mota sorin ne’e aldeia terus nain de’it, aban fali ami loke kanu bo’ot nian ne’eba aldeia Timor kamanek, Buka-Fini, ne’e sira mak uja to oras 12 hamate husi Ailok-Laran loke fali ba Manumeta Rai Huun,”nia afirma
Siguransa ne’e agrumenta tan katak, komunidade ne’ebe asesu be’e la ho diak rajaun husi mudansa Klimátika no komunidade balu mos la iha konsensia tanba uja be’e la iha konsensia
“Ba komunidade Sira ne’ebe asesu be’e balu to no balu la too ne’e ita hare ba klima bai loron no udan,kuandu tempu udan ne’e be’e bo’ot, maibé bailoron ne’e be’e menus agora bee tenki menus ita uja tuir bee ne’ebe menus klima da agora no tempu uluk ne’e diferente,uluk ne’e be’e menus liu Agora nee mak be’e bo’ot uituanIta fo be’e ba komunidade mos sufesenti hela, maibé komunidade mak konsiénsia laiha, uja be’e la taka husik hela, halo komunidade seluk la hetan be’e, ense be’e hotu la taka, la kontrola mangera be’e estraga enatun komunidade balu la hetan be’e,” katak nia.
Prezidente Komisaun trata Asuntu Infrestrutura deputadu Marcos Xavier mos husu ba komunidade ne’ebe la asesu be’e tenki hala’o rejistu ba Be’e Timor Leste (BTL) atunune ekipa tékniku bele halo kontrola.
“Dever komunidade sira ne’e saida? sira hakarak hetan be’e mos sira tenki ba rejistu iha BTL katak ami nia bairo ne’e be’e la tama, tanba saida kanalizasaun la to ga ou knalizasaun too, maibé be’e laiha, más tanba sira la ba rejistu husi BTL mos la hatene populasaun hira mak hela iha ne’eba, ho ida ne’e husu ba komunidade sira iha Tasi-Tolu tenki ba aprezenta iha BTL hatene iha ne’eba bee laiha, see hatama proposta ba Governu hanesan autoridade local tenki ba tuir proposa ne’e ba para iha ne’ebe,no nia rejultadu ne’e saida aprova ga la’e? autoridade local hatama tiha proposta la ba tuir proposta ne’e nia paradeiru ne’e iha ne’ebe atu ema bele ba haree iha fatin refere, no populasaun hira mak hela iha ne’eba no hira mak la hetan be’e, ha’u hakarak husu ba BTL tenki aselera pedidu sira ne’ebe komunidade sira hatama, haruka sira tuun ba terennu atu haree, maibé ha’u enkoraza nafatin komunidade sira katak bee sei to ba sira, importante kolabora ba malu, servisu hamutuk para tékniku sira ba haree be’e iha fatin sira ne’e,” nia hateten
Director Operasaun no Manutensaun Bee no Saneamentu, Alexo do Santos, hatete bee nudar nesesidade báziku, tan ne’e komunidade ne’ebe la asesu be’e mos tenki hala’o rejistu hafoin tékniku bele hala’o survei ba iha Be’e.
“Bee nudar nesesidade báziku Ita hotu hakarak asesu, maibé Ita iha regras bazia ba lei númeru 4, ita hare iha area Dili laran ita tenki intergradu hamutuk ho ita nia Governu atu nune’e orienta, autoriza hanesan sistema kanalizasaun, Be’e mos ne’e ba iha Ema hotu,Ita nia kliente hotu hotu kuandu Ita halo melhiramentu Sira tenki registo tenki hatama kartu Eretural fen-laen, nune bele tama iha sistema, depois ekipa tékniku halo survei, sira tenki selu $ 55 dolar depois sira selu ona Ita nia ekipa ba halo ligasaun metro kontinua ba sira nian ida ne’e foin sira selu 0.20 centavos kada metro kóbiku, metru hamutuk 100 litru ne’e sira selu 0.20 Sentavos, konforme sira nia utilizasaun mak foin selu,” nia esplika
Dalaruma komunidade sira balun komunidade balun laiha konsiénsia uza be’e la tuir regra no balu uja sanyu no halo komunidade balu asesu be’e la ho di’ak, iha Dili laran sistema balun di’ak ona, balu ladun diak dala ruma sira buka meius oinsá hetan be’e ho volume boot, enatun komunidade balun sei uza sanyu atu bele dada be’e, ida ne’e impaktu ba viziñu la hetan be’e diak.
“Presija tenke halo asesmentu hadia hodi tau meteran atu ema hotu bele kumpri, iha ne’e ita mos iha lei kuandu se mak halo ligasaun ilegal ou se mak uja sanyu ita sei fo multa atu sira bele selu, komesa 100 to miil dolaras ameriknu kuanu bazeia ba kategoria nia problema, Ailok-Laran Ita iha ona prefurasaun foun Ida iha ne’eba ona maibé ita sedauk halo instalasaun tanba ita levantamentu dadus mos hotu ona ita nia autoridade suku hatudu ona rai atu tau ita nia rezerva torio maibé ita sedauk implementa tanba sei iha prosesu laran,ami mos haruka ona karta ba EDTL mos hatun ona panel iha neba mos prontu ona ita sei halo sistema kanalizasaun ba Ailok-laran, kuandu bai loron naruk sempre impaktu ba ita nia recursu be’e,husi rai okos no rai leten automatika mente tenki menus kadaves be’e matan balu tenki maran entaun impaktu ba ita nia produsaun be’e molok ita atu distribui ba ita nia komunidade,” nia afirma.
Be’e ne’ebe ho volume Ki’ik no maran nia impaktu mos mai husi mudansa klima ne’ebe bailoron narauk hodi halo be’e matan sira maran, Be’e Timor Leste BTL mos sei hala’o kontrola ba be’e ne’ebe komunidade balu hala’o ligasaun ilegal ou uza sanyu sei fo kompensaun ka (multa) selu komesa 100 to mill dolaras Amériknu,
Entretantu suku Vila-Verde total aldeia 9 mak hanesan Terus-Nain, Mate-Moris Mate-Restu, Matua, 01 de Setembru, Lemorai Nopen, Migrulojan no Gideon Total populsaun Hamutuk 16.549
Jornalista : Mari Jose de Jesus
