Lafaek News–Pedro Alves Lobato ho idade 36, orijen aldeia Torleu suku Tibar postu administrativu Bazartete, munisipiu Likisa, no nia kaben Balbina Sequeira idade 39 hosi Rejiaun Administrativa Espesial Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), hili lata mamuk haleu sidade Dili no tau iha karon lori ba uma no tuku halo belar hodi lori ba tetu atu bele hetan netik osan ba sustenta oan nain hat inklui nesesidade uma-laran.
Istória moruk ne’ebe familia kbiit laek Pedro ho Balbina sustenta oan nain-4 ho lata mamuk, Pedro loro-loron kahe karon mamuk iha nia kbaas leten, la’o ba sidade Dili tutuir valeta ninin no fatin lixu sira hodi hili lata mamuk, tanba lata mamuk hanesan sasan lulik ida ne’ebe sorte ba sira nia moris, loron ida hili too karon nakonu, lokraik fila ho kontente, nune’e kontinua nafatin ba loron tuir mai hili nafatin lata mamuk.

Pedro laran metin tebes hosi sira nia moris sustenta ho lata mamuk, hahú kedan hosi tinan 2003 too 2026, tanba servisu la hetan, fatin hirak ne’ebé Pedro la’o atu hili lata mamuk mak hanesan, Comoro-Tasi-Tolu, Pantai Kelapa no Ponte BJ Habibie, durasaun hili lata mamuk presiza semana rua hafoin tuku belar enxe fali ba karon hodi lori ba tetu iha Tibar, hili too fulan 1, bele hetan too dolar 50 ba kraik.
“ Se Ita la badinas se la’e hetan 2 dollar too 3 dollar de’it, tanba moris iha Dili difisil atu hetan osan, tenke esforsu hodi sustenta oan sira nia eskola ho sira nia presija loro-loron, Osan ne’ebe hetan hosi hili lata ho besi aat, ha’u sei la gasta hotu tanba uja mos ba oan sira nia presija loro-loron ba eskola hanesan 10 sentavus too 25 sentavus kada ema nain ida,” Pedro haktuir istória moruk ne’ebé nia ho ninia familia hasoru,” Pedro Alves Lobato haktuir ba jornalista Lafaek News, iha nia rezidensia Torleu (Beduku) suku Tibar, (20/03/2026).
Moris ne’e hanesan jogu bola, se jogador ida halai badinas nia sei hetan bola barak liu, se hein de’it iha fatin susar atu hetan bola, kompara ba moris mós hanesan, hakarak moris tenke la’o badinas atu bele hetan buat ruma, na’ok mak labele, maibé la’o ho vontade rasik tuir realidade moris katak hisik kosar mak bele hetan dolar 1 ou 2, se loron ida hetan dolar 1 ou 2 mos tenke agradese ba maromak.
“La’o kalan mak ema ruma ho motor fo osan rahun hanesan 50 sen 1.00 $, ha’u dehan lalika ida se la’e ema dehan ita pengemis fali ne’ebé ha’u rezeita lakohi simu, ms sira dehan fo labarik, Se labarik mak tuir hotu entaun haruka sira toba tiha hodi hein ha’u ema ruma mak halai dader, hetan kabarik fo 50 dollar dehan sosa labarik nia farda eskola,” nia esplika.

Arnol Alves Lobato, ho idade (10), klase V, nudar oan dahuluk hosi Pedro ho Balbina, bainhira Arnol fila hosi eskola tuku 12 (meiu-dia), no iha tuku 7 kalan sempre la’o hamutuk ho nia Papa hili lata mamuk hosi lixu fatin sira iha Dili laran, atividade ne’e Arnol ho nia Papa hala’o loro-loron bainhira Arnol fila hosi eskola
“Ha’u sempre akompania hau nia pai ba hili lata ho riti iha fatin-fatin hahu tuku 7 kalan to tuku ida ou tuku ruamadrugada mak foin fila mai uma, ha’u mak mane boot ha’u tenke la’o ho apa, tanba ha’u tauk ema ruma baku iha dalan,” Arnol Alves Lobato ba lafaek News iha nia hela fatin Beduku.
Arnol mos promete katak, ho situasaun ne’ebé moruk ne’ebé sira hasoru motiva nia fokus eskola atu aban bainrua bele liberta sira nia moris hosi susar no mukit ne’ebé da-daun sira hasoru.
Balbina Sequeira Martins nudar fuan sorin hosi Pedro Alves Lobato, haktuir nia rekonese nia kaben Pedro sustenta sira nia uma kain ne’e hosi hili lata, laiha tan servisu seluk, laiha ema ruma bolu nia kaben ba servisu, pasiénsia tenke hili lata hodi bele sustenta sira nia moris loro-loron.
“Lata hirak ne’ebe ami hili halibur hamutuk barak ona ami ba tetu to 20 ami bele hola mina fos masin hdi sustenta ami nia moris lor-loron, lata hirak ne’e ami ba tetu iha pantai kelapa, hili lata baruk ami baku fali rai-henek, too agora laiha ema ida mak foti dadus submete ba governu, ha’u nia hakarak ha’u nia oan nain 4 nia escola iha futuru atu sai di’ak,” inan Balbina rekomenda.

Felis Soares, reprezentante xefe aldeia Torleu suku Tibar, hatutan katak responsablidade hanesan autoridade lokal rekolla ona dadus hodi submete proposta ba Ministériu Relevante maibe too agora laiha resposta husi ministériu relevante ruma, papél autoridade nian mak sempre servisu hodi buka solusaun ba problema povu kiik sira iha baze, maibé desizaun iha parte kompeténsia sira nia liman.
“Hanesan autoridade esforsu hato’o sira nia prekupasaun ba xefe suku hodi hato’o ba iha nasional, no psrte MSSI mos rekolha ona dadus hodi hetan uma kbi’it laek, más ami hein ate agora laiha informasaun ruma, ha’u koñese sr. Pedro ho Balbina maske moris hasoru sofrementu oi-oin, maibé sira nia oan eskola hotu,” autoridade lokál ne’e salienta,
Total kbiit la’ek husi suku ne’e hamutuk 17, ho nune hau husu ba governu atu tau importansia liu ba ema sira ne’ebe kbi’it laek nebe mak presija tulun husi governo labele hare deit ba iha kaital maibe hare liu ema sira iha area remotas sira ne’e difisil tebes atu hetan aihan bikan ida kada loron.
Xefe Suku Tibar Marcelino Ananeas Correia Lemos relata, nia parte rekoñese uma-kain Pedro Alves Lobato ho nia kaben Balbina, sira hanesan komunidade hela iha suku Tibar nian, komunidade ne’ebé hela iha mota ninin depende moris ho rai-henek no balun tenke hili lata atu bele hetan osan sustenta moris no selu oan sira ba eskola.

“ Ha’u hanesan xefe suku ha’u sei tau atensaun komunidade sira, ba oin ita haree nia oan sira oinsa bele hetan dalan asesu edukasaun, ha’u sei esforsu atu buka dalan atu nune’e labarik nain 4 ne’e bele hetan bolsu da mãe, importante labarik sira nia dokumentus tenke kompletu,” xefe suku Tibar promete sei buka solusaun ba familia vuneravel ne’e.
Ekipa Kobertura : Lafaek News


