Lia fuan ta’uk iha funu laran, la riska iha sira nia ajenda moris, lia fuan ne’ebé bahat iha fuan mak “resisitir até a última gota de sangue”, luta to’o ran turuk ikus nian. Hanesan mós komandante Nicolau dos Reis Lobato nia principio “a última bala é a minha vitória” katak kilat musan ida ikus liu mak luta na’in ida nia vitória.

Falur Rate Laek, nia naran prega metin iha istória Timór-Leste, sei la lakon, sei konta husi jerasaun ba jerasaun, tanba ema ho naran baptizadu, Domingos Raul, dedika nia an hodi luta hasoru ditadór Soeharto hamutuk ho nia funu maluk sira iha ai-laran, husi tinan 1978.

Majór Jenerál Falur Rate Laek, moris iha loron 09 fulan jullu tinan 1955, iha aldeia Samaliu, Postu Administrativu Vikeke, Munisipiu Vikeke. Oan dahaat husi maun-alin sanulu resin-rua.

Iha tempu funu, gerrilleiru ida-idak ho nia naran kódigu rasik atu nune’e hanesan abrigu ida ba gerrilleiru hodi helik an husi inimigu liman kro’at sira. Tanba iha funu laran “lalatak mós sai inimigu” tanba ne’e tenke iha naran kódigu hodi salva gerrilleiru sira.

Falur nia naran kódigu uluk ne’ebé uza iha tempu baze de apoiu maka, Ulan Suel, naran tradisionál Oe-Cuse, no muda ba Falur  ho nia signifikadu Pombu.

Kona-ba naran kódigu, Falur dehan, uza hodi responde gerrilleiru Francisco Guterres “Lu-ólo” nia karta ne’ebé manda ba nia iha tinan 1980.

“Ha’u hili naran Falur 23, ne’e iha tinan 1980. Hodi responde karta da-uluk mai husi Dr. Francisco Guterres ‘Lú-Olo’, ha’u tenke iha naran kódigu ida. Atu nune’e, karik sira hetan dokumentus ruma sira la hatene se mak Falur” falur konta iha nia livru ‘Falur Nia Semo’.

Bainhira indonézia invade illa timór, iha loron 7 fulan Dezembru 1975,  iha momentu ne’ebá Falur ho idade 20, maibé nia aten barani hodi fó apoiu logistika ba FALINTIL– liman kro’at FRETILIN nian, ne’ebé foin forma no organiza populasaun sira ba apoiu Rezisténsia iha Ossu.

Bainhira mosu golpe UDT iha Dili, iha tinan 1975, autoridade aproveita situasaun hodi kaer Falur iha Aldeia, maske nia rasik lahatene konaba razaun.  “karreta ida nakonu ho ema armada mak ba kaer ha’u” nia konta.

Bainhira autoridade kaer Falur, nia koko atu halai kedan ba ai-laran, maibé Falur nia aman ho fuan tós dehan “tenke entrega an, labele halai ba ai-laran”, aman nia lia fuan ne’e refleta, mane brani foti ona asaun, tenke brani mós responsabiliza ninia asaun rasik, todan eh kmaan tenke hulan, moruk ka midar tenke sente rasik. “Ha’u koko halai maibé ha’u nia aman dehan ‘tenke entrega an’, tanba ha’u nia aman sente katak nudár  manu tolun ida ne’ebé bele nakfera, tanba ne’e mak ha’u entrega an de’it”.

Hafoin monu iha autoridade nia liman, eis gerrilleiru ne’e prezu hamutuk ho katuas ida iha sela laran. Iha sela laran, Falur sadere an ba prizaun nia didin. Nia matan been sulin la para tanba sente ona moruk iha prizaun laran. Iha prizaun laran, Falur simu lia-maus husi ema laran maus ida hodi hamaus nia laran. “Ha’u prezu hamutuk ho katuas ida ne’ebé sira du’un dehan komunista. Katuas ne’e dehan mai ha’u nune’e ‘lalika tanis tanba odamatan lalehan só bele nakloke ba ema sira ne’ebé terus’ ”. Falur haktuir nia historia moruk.

Bainhira FRETILIN mosu, Falur aprezenta an ba FRETILIN, momentu ne’ebá sira simu kilat maske seidauk iha koñesimentu oinsá utiliza kilat, Fretilin nia asaun ne’e refleta Nicolau Lobato nia liafuan “aprender guerra na guerra” ka aprende funu iha funu laran; tanba iha tempu funu, la iha timoroan ida mak hasai kursu kona-ba militár molok halo funu ida.

Hafoin simu kilat, estrutura superior Fretilin orienta soldadu hotu-hotu tenke defende timór hodi funu hasoru invazór indonézia ne’ebé hahú hakat tama fronteira Timór-Leste, liu husi tasi, rai-maran no lalehan, maibé momentu ne’ebá Falur la konsegue avansa ba fronteira hodi hasoru soldadu indonézia tanba kondisaun saúde la permite. “Too loron atu ba, ha’u moras be labele ba. Sekretáriu zona, delegadu FRETILIN, João da Rosa, husu ha’u deskansa hodi organiza edukasaun iha Distritu”.

 Timoroan koko defende Timór-Leste ho ekipamentu funu ne’ebé limitadu tebes, maibé indonézia sira mai ho ekipamentu funu modernu. Durante invazaun iha fulan Setembru no Dezembru, soldadau indonézia tama timór liu husi fronteira rai maran, hanesan nehek metan forma liña. Iha anin leten, makikit besi-asu (aviaun) husik parakedista hanesan niki metan iha kalohan leten. Iha tempu ne’ebá, Falur haktuir, nia hateke husik dook de’it. “Tanba iha altura ne’ebá ha’u iha ha’u nia munisipiu, zona Leste territóriu, Vikeke”.

Hafoin indonézia hakat tama territóriu timór hodi bombardeia povu timór, balun mate, ran fakar sulin hodi habokon rai ne’ebé sira defende ba, povu balun hakiduk ba ai-laran. Ai-abut sai sumasu ba gerrilleiru, ai-mahon no fatuk kuak nudár nia uma. Ai-tahan ne’ebé husik nia sanak hanesan biti ba sira, latan isin.

 Iha tempu difisil ne’e nia laran, Falur Rate Laek, hanesan ativista hodi organiza populasaun labele hetan kapturasaun no mate iha inimigu nia liman. “Ha’u iha altura ne’ebá servisu hanesan ativista iha organizasaun ba populasaun. Hanesan tau alarme, dere sinu no ai, harii akampamentu kamufladas, nune’e inimigu haree povu la hetan, jere ema no hanoin estratéjia rezisténsia hasoru okupante ka inimigu”.

 Bainhira simu ona kilat, iha Falur nia hanoin la’ós atu uza kilat hodi hakotu ema nia moris, maibé kaer kilat hodi defende povu no nasaun. Maske eis Komandante Kompañia Forsas ba Auto-Defeza setór Sentru Leste (1977 – 1978) , hakarak halo funu hasoru inimigu maibé la konsegue tanba organiza ema sivíl hodi asegura iha ai-laran. Falur konsiente ida ne’e nudár misaun todan, maibé nia hulan hamutuk ho nia maluk gerrilleiru seluk hodi hala’o luta todan ne’e.

“Iha loron 20 Augusto 1975, simu kilat, iha ha’u nia hanoin la’ós atu oho ema. Ha’u atu ba funu iha fronteira. Maibé sira destaka ha’u atu fó apoiu ba ema sivíl sira. Ho funsaun hanesan ne’e, ha’u sente hanesan hamutuk los ona ho povu”.

 Bainhira Xanana Gusmão, hetan nomeasaun hanesan adjuntu polítiku relijiaun Revina Leste 14, Falur Rate Laek akompaña Xanana hodi tama sai aldeia, sai tradutór ba eis komandante em xefe Xanana Gusmão hodi halo tradusaun ba matéria ne’ebé Xanana esplika ba povu ki’ik.

Husi atividade ne’e, Falur hahú koñese Xanana nia atitude privadu nudár ema simples ida. Husi formasaun ne’e mós ema ho naran kompletu  Domingus Raul ne’e hatene kona-ba konseitu polítiku iha ai-laran.

“Ha’u nia papél mak tradús buat ne’ebé nia (Xanana) dehan ho tetum ba makasae. Husi tradusaun ne’e, ha’u komesa kompriende konseitu balun.  Xanana ema simples ida, halo ema fasil los atu gosta nia”. Nia konta.

Iha tinan 1977, tropas indonézia halo atake boot iha territóriu laran, baze apoiu rahun tanba tropas indonézia bombardeia ho aviaun funu. Povu nia matanbeen kahur ho ran. Mate hanesan balada fuik na’in laek. Soladadu Falentil no tropas indonézia mate kahur malu, maibé, Falur konta, Xanana orienta Falentil sira, inklui Falur Rate Laek, hodi taa ai, nune’e bele hakoi tropas indonézia ho dignu.

“Xanana haruka ami tun husi foho mai taa ai, hodi halo kaixaun nune’e hatoba tropas indonézia nia mate isin, hakoi ho dignu” Falur haktuir Xanana nia laran di’ak.

Moris Nia ‘Moruk’ Ne’ebé Falur Sente Iha Ai-Laran

Iha tempu funu, la iha hahán ne’ebé diak. Hahán fuik hanesan, kumbili sai hahán alternativa ba ferrilleiru sira hodi hatutan moris. Iha tempu susar nia laran, hahán kuran tebes, maibé gerrilleiru nafatin kaer metin ideolojia marxista-lenista, hodi defende maka’as katak sei la foti populasaun nia hahán hodi han. Ideolojia ne’e mós hanorin gerrilleiru sira labele husu hahán ba povu ki’ik maske hamlaha.

Liu husi toos ka natar, Falur dehan, gerrilleiru balu silu batar, mezmu fulin ida, maibé hetan kedan kastigu. Forsa ta’uk kastigu iha fahi-luhan, tanba ne’e, sira halo funu ho kabun mamuk, no hahán fuik ne’ebé venenu, halo  soldadu sira, dala-ruma sai moras no ba rende, balun sai fraku no labele halo funu, too ema kaer moris no oho sira fasil loos.

Sasán ne’ebé sira hadau husi militár indonézia bele ajuda forsa sira hodi hatutan netik moris iha funu laran.

“Ami la prepara an atu moris iha kondisaun ne’ebé todan boot hanesan ne’e. Ami laiha sanan, iha mak kantil militár hodi tau bee, ne’e mak ami uza indonézia sira nia kalen mamuk ka lata ransum hodi tein.”

“Ami han fehuk fuik ho tali dikin, kulu musan, koto moruk no dala barak ami han hahán ne’ebé iha veneno no perigozu tebes” Eis Gerrilleiru ne’e konta nia terus iha ai-laran.

Durante gerrilla iha ai-laran, atu hetan hahán de’it mos dalaruma tenke liu husi tiru malu ho inimigu sira. Falur Rate Laek, konta, bainhira gerrilleiru sira tiru mate forsa indonézia, sira tenke foti hahán ne’ebé soldadu indonézia sira lori hodi han no uza.

“Ami aproveita mos buat sira ne’ebe ami hadau husi Indonezia sira, hanesan kilat, kilat musan, no mos roupa ho hahan. Hau sei hanoin katak hau hetan moxila ida, kappa udan ida, sarjentu ida nian husi Batallaun 303” tenik nia.

 Falur saudades oan sira iha funu laran

 Bainhira soldadu ida husik nia uma ba funu, sira la hatene sei fila mai ka lae, tanba halo funu dala-ruma balun mate iha funu laran, sei la fila tan.

Bainhira soldadu despde nia fen no oan sira, fó rein no hakuak, dala-ruma sira hanoin, ida ne’e rein no hakuak ikus. Tanba dala-ruma inimigu nia kilat musan la fó tan biban ba soldadu ida hodi rein no hakuak tan nia família.

Maibé, Falur Rate Laek, konsege husik nia fen kabeen no oan estimadu sira hodi halo gerrilla iha ai-laran fuik, hanesan ema fuik ida ba nia oan no fen, maibé nia fiar, loron ida nia sei hakuak tan nia fen no oan hanesan molok nia sai ba halo funu.

“Iha altura ne’ebá, kuandu halo leventamentu, ha’u sei hanoin katak ha’u iha oan-feto ida no oan mane ida ho loron sanulu. Todan tebetebes husik hela sira, feen, inan ho feton sira. Molok atu sai, ha’u dehan ba sira, tinan ualu tan ita sei hasoru malu fali” Falur konta.

 Mehi ba ukun an, sunu lakan Falur nia espíritu patriotismu hodi halo funu hasoru invazór, karik iha momentu funu, Falur kaer metin lia fuan ne’ebé hakerek iha knanuk ‘eh foho Ramelau’ ‘hader kaer rasik kuda talin eh, hader ukun rasik ita rain eh’, tanba ne’e mak nia hader no hamriik duni hodi halo funu, la preokupa mate ka moris.

“Hau nia feton  ida ho ha’u nia inan, iha despedida ha’u dehan, se feto iha Timor hahoris de’it feto, ami sei husik indonézia sira ukun, maibé feto sira mós hahoris oan mane barak hanesan ami, entaun ami nia dever mak luta. Loron ida ha’u sei fila, mai hamutuk fali ho imi. Se ha’u la fila, ne’e tanba ha’u mate ona” nia haktuir nia aten brani.

Molok funu, Falur homan ona domin ho nia fen kaben, sira nain rua hametin domin ne’e iha altar lulik nia oin, iha tinan 1982, hodi jura ba maromak katak sei la soe ida seluk maske iha tempu difisil nia laran.

Domin nia dikin foin nani tinan ida ho balun (1982-1983), Falur husik feto ne’ebé nia hadomi iha vila hodi funu iha ai-laran. Falur sente difisil tanba nia promesa ne’ebé antes ne’e promete ba nia família katak, sei hasoru malu hafoin tinan 8 maibé nakfila ba tinan 16.

Iha funu laran, Falur simu karta ida husi nia fen kabeen iha vila, iha karta ne’e hakerek kona-ba terus no susar ne’ebé inan ho oan sente iha vila laran. Oan no fen nia terus hanesan daun ida sona borus Falur nia fuan, moras maibé susar atu kura.

“Ha’u koñese ha’u nia fen,  ami kaben iha 1982. Iha 1983 ha’u husik sira mesak. Difisil tebetebes, sá tan tinan ualu ne’ebé ha’u prevé, sai fali ba tinan sanulu-resin neen.  Ha’u sente laran triste tebetebes bainhira lee notísia ne’e. ha’u nia fen dehan la iha mane ida iha sira nia sorin, laiha aman ida ba oan sira” Falur haktuir istória moruk ne’e.

Molok husik nia fen kaben ba ai-laran, Falur konta, nia sei simu nafatin nia fen nudar parseiru moris maske soldadu indonézia halo violénsia hasoru nia, tanba Falur dehan, violasaun husi indonézia ba nia fen hanesan kontribuisaun ba luta.

Falur dehan nune’e, tanba nia la husik leet nia promesa ne’ebé promete ba Maromak dehan sei la soe nia fen kabeen iha tempu di’ak no susar nia laran.

“Molok atu sai ba foho , hau mos dehan ba hau nia fen, mézmuke too funu remata o hetan oan ruanulu husi Indonezia sira, hau simu nafatin ó. Ida ne’e mos mak hau nia kontributu iha luta! Maibe sé ema timor ida mak fó oan ba o, ha’u sei mate iha vila laran, para o bele haksoit ho haksolok boot iha ha’u nia mate-isin leten” nia haktuir.

Oan ho aman dook malu ne’e difisil, moras liu tan mak oan la koñese nia aman rasik. Realidade ida ne’e hanesan fitun ho fulan ne’ebé dala-balun sira labele halibur malu iha lalehan nia kakuluk iha tempu kalan. Maibé tempu ruma fitun ho fulan halibur malu iha lalehan nia tutun hodi fó naroman ba rai ne’ebé ema sama ba.

Tinan 18 dok husi aman, loos duni katak ne’e todan, maibé tempu ne’ebé kleur halo oan ho aman sira nia domin boot tebes ba malu, labele deskreve ho lia fuan.

“Durante tempu balu, ha’u nia oan sira la hatene katak ha’u ne’e sira nia pai. Sira simu surat husi ema ida naran Raul ne’ebé sira la konese. Bainhira sira halo tinan 8 ou 9 mak foin komesa hatene katak sira nia aman sei iha ai-laran, iha gerilla. Sira foin haree fali ha’u iha 1998, bainhira halo tinan 17, 18. Einvezde festa, mate been mak suli, momentu ne’ebé todan tebetebes”

Ohin loron Falur halibur ho nia oan sira hamutuk iha lalehan Timor-leste nia kakuluk okos hodi kontribui nafatin nasaun tuir ida-idak nia matenek.

 Husi esperiénsia moruk ne’ebé Falur Rate Laek hakur, ohin nia nabilan hanesan fitun mutin iha bandeira RDTL hodi fó naroman ba povu.

Iha tempu ukun an, Falur Rate Laek, sai lider di’ak ida iha F-FDTL, okupa kargu Brigadeiro Jenerál, hodi dezenvolve instituisaun F-FDTL tuir povu nia mehi. Tanba Falur Rate Laek mós iha nia mehi rasik kona-ba F-FDTL nia dezenvolvimentu.

 Além de okupa kargu importante iha F-FDTL, Falur mós harii fundasaun ida ho naran ‘Fundasaun Falur Rate Laek’ hodi tulun timoroan sira ba eskola iha Portugal, Australia, Xina no nasaun seluk ne’ebé koopera ho fundasaun.

Poema

Dedika ba Aman, Inan no Feton

Aman doben, O ne’e uluk mane forte ida

Kole barak maibé la sura

See an ba udan no loro- matan

Hodi buka moris ba família.

Sedu los buat at mai haktuir o

Hodi hadau o-nia moris

Krús todan ne’ebé ba ha’u la tulun o lori

Ha’u  fiar oras ne’e moris haksolok

Moris rohan laek

Adeus.

Ba o, feto,

O mak hahoris ha’u iha mundu ne’e

Atu bele moris haksolok

Halimar ba oan hanesan Maromak

Maibé Afinál sedu liu o hetan terus

Halerik no tanis loroloron

O husik hela mundu ne’e

Lao tuir o-nia destinu

Laiha adeus da ikus husi ha’u

Ha’u fiar katak dalan naruk ne’ebé o liu

Hakat ida-ida,

Ho ai-tonka iha liman,

Kapote rohan ida falun o-nia ulun

O to’o ona iha lalehan.

Feto, ha’u nia feton no belun

“o ema ne’ebé moris iha mundu ne’e

Atu tulun ita nia inan doben

O kaer ko’us ha’u

O hatudu ha’u ho o nia terus

o-nia susar no terus mak ha’u nia luta

hanoin atu hanorin id abele haree fali o

maibé ha’u tahan liras hodi semo.”

Dalan hotu-hotu taka metin

Entre lalehan, uma ho tasi.

 Scos Vieira