Lafaek News–Veteranu tinan 24, Aquilino Guterres Ete-Uku, husu governasaun ne’ebe lidera husi Taur Matan Ruak, atu labele bandu povu tenke husik livre buka osan sustenta nesesidade lor-loron, tanba la’os governu mak tane povu nia bikan loron-kalan.

“Konfinamentu obrigatoriu ne’e ita rezolve netik buat ruma ka lae?, covid ne’e buat ida nakukun ita la hatene, ne’e hanesan governu kastigu povu, tanba povu nia toos-natar maka servisu loro-loron balu lori mikrolet, balun kaer taxi no balu faan sasan sira nia toos-natar mak ne’e ona, se ita bandu hotu ita atu lori povu ne’e ba ne’ebe ita la hatene loos,” veteranu tinan 24 ne’e ba lafaek news via telefone, sesta (27/08/2021).

Hodi dehan, governu labele bandu povu husik povu livre buka moris atu sustenta sira nia nesesidade moris loro-loron, maibe bandu tiha povu nia liberdade oinsa mak povu bele moris, governu labele influensia ho politika husi nasaun boot sira, nasaun iha liur ne’e dezenvolvidu ona intermus ekonomikamente la’o di’ak, maibe iha Timor Leste povu uituan ne’ebe moris depende agrikultura, negosiu no balu kondutor, atividade hirak ne’e hanesan toos-natar povu nian.

Nia dehan tan, governu tenke utiliza mekanizmu ida adekuadu atu labele sakrifika fali povu iha ekonomia loro-loron, husik livre buka moris, maibe tenke tuir protokolu saude nian hanesan fase liman, uza maskara no manteina distansia fiziku atu evita covid ne’e da’et ba ema seluk, tanba covid ne’e nu’udar mos moras sira seluk hanesan diarea, malaria no tuberkolze signifika hela ona iha ema nia isin.

“Tanba covid ne’e ita labele dehan katak ita halo ida ne’e covid ne’e labele tama ona ema, ita nunka taka dalan ba moras ne’e, ne’e hanesan moras sira seluk tuberkuloze, gripe no deman berdahah sira ne’e, buat ne’e moris hamutuk ona ho ita, o la hatene kona se no hamutuk ho se ita la hatene,” katak veteranu Ete-Utu.

Governu tenke hola alternativa seluk atu labele hamate ekonomia povu nian, iha Dili ne’e populasaun husi munisipiu 12 inklui RAEOA mak mai buka moris liu husi fila-liman (negosiu), kaer kareta hanesan toos-natar sira nian, sira nia fila-liman ne’e mak hetan dolar ida ka rua hodi selu oan sira nia eskola online no sosa hahan loro-loron nian.

“Em-vez que, ita rezolve problema la’e, maibe ita aumenta problema barak liutan,” nia argumenta.

Ete-Utu dehan, solusaun di’ak mak ne’e mantein protokolu MS-WHO, fase liman, uza maskara no mantein distansia, ministeriu saude tenke kria kondisaun di’ak iha ospital nasional no klinika hirak iha Dili-laran, bainhira ema moras ema bele ba diretamente hodi halo tratamentu, husik povu livre labele halo fali konfinamentu obrigatoriu ne’e la’os covid-19 mak oho ema, maibe lei mak atu oho fali ema tanba hahan laiha.

“Ita kuandu sulan ema ne’e tenke kria kondisaun, funsionariu sira moris di’ak tanba simu osan estadu nian, maibe kuitadu povu ne’ebe la simu salariu ne’e moris difisil, husik livre atu buka moris importante kria kondisaun ospital no klinika sira no prepara mos dotor sira, bainhira ema moras bele ba halo tratamentu direta,” veteranu ne’e hakotu lia.

Veteranu ne’e mos husu, Ministeriu Saude atu toma responsabilidade ba inan isin rua ne’ebe mate iha izolamentu, em-vez salva ema maibe halo ema tenke mate, tanba saida salva lai inan isin rua ne’e iha fatin partus tuir mai bele lori ba izolamentu Vera-Kruz, maibe atendimentu oin seluk, inan isin rua ne’e labele salva tanba de’it dehan covid-19, presiza halo investigasaun klean ba diretores no xefe departamentu sira iha ministeriu saude nia laran ne’e, tanba saida mak labele salva inan isin rua too oan iha kabun laran mos mate hotu ne’e sala boot ida.

“Ministeriu saude ne’e hanesan ema matenek, iha ne’eba responsavel hanesan saude ba povu tomak ninian, ezemplu ita nia inan isin rua ida atu partus maibe inan ho oan mate hotu, tan de’it tauk covid, labele salva ema isin rua ne’e, tuir lolos governu tenke husu responsabilidade, devia ita salva uluk ema nia vida, maibe lori fali inan isin rua ne’e ba izolamentu ikus mai inan-oan mate hotu ne’e, ministeriu saude tenke toma responsabilidade,” Ete-Uku fundamenta.

Veteranu ne’e husu atu diretores sira iha ministeriu saude nian tenke responsabilidade masimu atu prosesu tuir lei, labele halimar ho ema nia vida, husu ministeriu saude labele konsidera ema nia vida hanesan fali brinkeirus ruma, husu ministeriu saude ho nia diretores sira tenke resoinsabiliza  no husu parte hotu liu-liu familia atu ezije responsabilidade ministeriu saude nian ba inan isin rua ne’ebe mate iha izolamentu Vera-Kruz.

Entretantu, Konsellu Ministrus aprova ona projetu Dekretu-Lei iha loron 21, fulan-jullu, tinan 2021, ba kriasaun apoiu finanseiru ba kazu mate ka inkapasidade tanba rezultadu husi inokulasaun ho vasina kontra COVID-19.

Maske risku husi efeitu sekundáriu grave ne’ebé provoka husi vasina kontra COVID-19 ki’ik tebes, ne’ebé kompensa makas tebes ho benefísiu husi vasinasaun ba populasaun einjerál, ho ninia efikásia ne’ebé komprova ona atu prevene kazu grave no mate, Governu deside ho diploma ida-ne’e prevene situasaun, exesionál loos, iha ne’ebé ninia efeitu sekundáriu sira grave liu, hodi prevee kompensasaun loloos ba ema ne’ebé hetan efeitu sekundáriu hirak ne’e.

Projetu Dekretu-Lei ne’e haruka tiha ona ba Prezidente Repúblika ninia apresiasaun iha loron 29 fulan-jullu no sei hein promulgasaun.

Dekretu-Lei ne’e define katak iha kazu inkapasidade ki’ik liu 30% ne’ebé provoka husi vasina kontra COVID-19 sei atribui kompensasaun ida ho valór dolar amerikanu rihun ida, karik inkapasidade ne’ebé iha husi 30% to’o 70% sei atribui valór dolar amerikanu 2100 no iha kazu vasina provoka inkapasidade boot liu 70% sei atribui dolar amerikanu rihun 7.

Iha kazu mate ne’ebé bele akontese tanba simu vasina, sei atribui kompensasaun ida ho valór dolar amerikanu rihun sanulu.

Verifikasaun ba situasaun mate nian ka inkapasidade no ninia relasaun ho vasina kontra COVID-19 sei hala’o liuhusi avaliasaun médika no Ministériu Saúde maka sei responsável ba rekoñesimentu direitu apoiu ne’e nian.

To’o agora Ministra Saúde seidauk konfirma ka informa Konsellu Ministrus kona-ba kazu ruma, ne’ebé komprova ona, husi mate ka efeitu segundariu grave katak provoca husi vasina hasoru COVID-19.

Se karik iha kazu komprovadu ruma, maske seidauk promulga Dekretu-Lei ne’e, Ministériu relevante sira, tuir orientasaun Konsellu Ministrus no Primeiru-Ministru nian, tenke halo intervensaun hodi providensia apoio ruma ba vitima sira.

 Rezolusaun Governu nian N. 15 /2021

Loron 15 fulan-marsu Mantein impozisaun serka sanitária iha munisípiu Dili Konsidera katak, liuhusi Rezolusaun Governu nian n. 12/2021, loron 8 fulan-marsu, ne’ebé publika filafali liuhusi Rezolusaun Governu nian n. 14/2021, loron 10 fulan-marsu, impoin ona serka sanitária iha munisípiu Dili; Konsidera ba aumentu signifikativu husi númeru diagnóstiku COVID-19 nian iha munisípiu Dili; Konsidera katak evolusaun husi númeru diagnóstiku COVID-19 nian iha munisípiu Dili maihusi situasaun tranzmisaun lokál SARS-CoV-2 nian; Konsidera katak, tanba verifikasaun tranzmisaun lokál SARS-CoV-2 nian iha munisípiu Dili sa’e maka’as, iha nesesidade atu tau atensaun ba risku ne’ebé sa’e maka’as katak COVID19 bele nakda’et ba munisípiu sira seluk no/ka ba Rejiaun Administrasaun Espesiál Oekusi Ambenu; Konsidera katak interrupsaun ka kondisionamentu ne’ebé rigorozu tebes ba sirkulasaun ema
no sasán nian entre sirkunskrisaun administrativa sira iha territóriu nasionál.

hamenus oportunidade tranzmisaun SARS-CoV2 nian ba populasaun sira ne’ebé hela iha munisípiu seluk iha territóriu nasionál no, tanba ne’e, hamenus mós oportunidade atu surtu foun COVID-19 nian mosu tan iha fatin oin-oin iha territóriu nasionál; Konsidera katak, tanba situasaun kalamidade públika, ne’ebé provoka husi pandemia COVID-19, Dekretu Prezidente Repúblika nian n. 15/2021, loron 1 fulan-marsu, deklara ona estadu emerjénsia atu vigora husi tuku 00:00 loron 4 fulan-marsu to’o tuku 23:59 loron 2 fulan-abríl tinan 2021.

Konsidera katak alínea b) husi artigu da-4 Dekretu Prezidente Repúblika nian n. 15/2021, loron 1 fulan-marsu, determina ona katak iha suspensaun parsiál ba liberdade sirkulasaun no liberdade atu hela iha fatin ne’ebé de’it iha territóriu nasionál, tanba ne’e autoridade públika sira ne’ebé iha kompeténsia bele impoin restrisaun sira ne’ebé presiza atu hamenus risku kontájiu nian no atu ezekuta medida sira prevensaun no luta hasoru epidemia ne’e nian, inklui distansiamentu sosiál, kuarentena ba ema ne’ebé deskonfia hetan ona infesaun, izolamentu ba ema moras sira ka ema ne’ebé deskonfia hetan ona moras, obriga ema atu hela iha uma de’it no impozisaun serka sanitária nian sira;
2
Konsidera katak alínea o) husi n. 1 artigu da-115 Konstituisaun Repúblika nian fó kompeténsia ba Governu atu pratika atu saida de’it no foti medida prevensaun nian sira ne’ebé nesesária ba dezenvolvimentu ekonómiku-sosiál no ba satisfasaun nesesidade komunidade timoroan sira nian.
Governu hasai rezolusaun, bazeia ba alínea o) husi n.1 husi artigu da-115 Konstituisaun Repúblika nian no ba alínea b) husi artigu da-4 Dekretu Prezidente Repúblika nian n.15/2021, loron 1 fulan-marsu, hanesan tuirmai ne’e:

1. Mantein impozisaun serka sanitária nian ida iha munisípiu Dili, no kontinua taka postu fronteira sira ne’ebé instala iha área munisípiu ida-ne’e nian, no bandu ema atu halo sirkulasaun entre munisípiu ida-ne’e no sirkunskrisaun administrativa sira
seluk, sein prejuízu ba exesaun sira ne’ebé prevee iha númeru tuirmai ne’e;

2. Primeiru-Ministru bele autoriza, nu’udar exesaun, ema hodi halo sirkulasaun entre munisípiu Dili no sirkunskrisaun administrativa sira seluk iha kazu sira ne’ebé iha fundamentu forte ho razaun seguransa públika, saúde públika, asisténsia umanitária, manutensaun ba sistema abastesimentu públiku ka realizasaun interese públiku;

3. Primeiru-Ministru bele delega, ho posibilidade atu halo subdelegasaun, ba Diretór Sentru Integradu Jestaun Krize nian, kompeténsia ne’ebé prevee iha númeru anteriór.

4. Pedidu sirkulasaun nian entre munisípiu Dili no sirkunskrisaun administrativa sira seluk, interesadu sira mak haruka ba Diretór Sentru Integradu Jestaun Krize nian, di’ak liu haruka liuhusi enderesu korreiu eletróniku (e-mail) centrointegradogestaodecrises@gmail.com, maibé ida-ne’e la taka dalan atu interesadu sira bele entrega diretamente pedidu ne’e iha instalasaun Sentru Konvensoins Dili;

5. Autorizasaun ba sirkulasaun entre munisípiu Dili no sirkunskrisaun administrativa sira seluk ne’ebé atu konsede, nu’udar exesaun, sei fó, uza formatu eskritu, iha ne’ebé identifika ema ne’ebé hetan autorizasaun atu sai husi ka tama iha área munisípiu Dili nian, ho identifikasaun xapa matríkula husi veíkulu ne’ebé sei uza hodi halo dezlokasaun, loron no motivu dezlokasaun nian no informasaun kona-ba maihusi ne’ebé no atu ba ne’ebé;

6. Ema sira ne’ebé, nu’udar exesaun, hetan autorizasaun atu tama ba ka sai husimunisípiu Dili, hanesan mós sasán esensiál no la esensiál sira tenke tranzita liuhusi sentru kontrolu integradu nian ida husi hirak tuirmai ne’e: a) Sentru Kontrolu Integradu Leste nian, ne’ebé atu estabelese entre Manatutu
no Metinaru; b) Sentru Kontrolu Integradu Sentru nian, ne’ebé atu estabelese iha Laulara; c) Sentru Kontrolu Integradu Oeste nian, ne’ebé atu estabelese entre Tibar no Tasitolu; d) Sentru Kontrolu Integradu Marítimu, ne’ebé atu estabelese iha Portu Dili, ba
entrada no saída husi munisípiu Dili ne’ebé uza transporte tasi nian; (e) Sentru Kontrolu Integradu Aéreu, ne’ebé atu estabelese iha Aeroportu
Internasionál Nicolau Lobato, ba entrada no saída husi munisípiu Dili, ne’ebé uza transporte aéreu.

7. Sentru Kontrolu Integradu sira ne’ebé temi iha númeru anteriór: (a) Funsiona iha loron-segunda, loron-kuarta no loron-sesta, husi tuku 06:00
dadeer to’o tuku 16:00; (b) Ninia funsionamentu sei asegura husi ekipa sira ne’ebé komposta husi funsionáriu, ajente ka traballadór administrasaun públika nian ne’ebé nomeia husi Ministru Interiór, Ministra Saúde, Ministru Administrasaun Estatál no Ministru Agrikultura no Peskas, ne’ebé sei informa ba Diretór Sentru Integradu Jestaun Krize kona-ba sira-nia identidade no kontaktu sira; (c) Koordena husi Komandante Operasionál Sala Situasaun Sentru Integradu Jestaun Krize nian, ne’ebé bele delega kompeténsia ne’e ba Komandante Operasionál da-2.

8. Aleinde kumpre regra sira ne’ebé hatuur ona iha númeru 6 no 7, sirkulasaun sasán entre munisípiu Díli no sirkunskrisaun administrativa sira seluk, liuhusi rai-maran, tenke halo tuir mós regra sira tuirmai ne’e: (a) Kondutór no tripulasaun veíkulu nian sira seluk ne’ebé tula sasán lori ba munisípiu Dili, no ne’ebé mai husi sirkunskrisaun administrativa sira seluk, sei para de’it iha sentru kontrolu integradu sira, no husi ne’ebá, kondutór ka
tripulasaun seluk maka sei tula fali sasán hirak ne’e tama ba munisípiu Dili laran; (b) Kondutór no tripulasaun veíkulu nian sira seluk ne’ebé tula sasán ba
sirkunskrisaun administrativa sira seluk, no ne’ebé maihusi munisípiu Dili, sei para de’it iha sentru kontrolu integradu, no husi ne’ebá, kondutór ka
tripulasaun seluk maka sei tula fali sasán hirak ne’e ba fatin sira fora husi munisípiu Dili; (c) Molok troka kondutór no tripulasaun sira, ne’ebé alínea anteriór sira ne’e temi ona, ekipa sentru kontrolu integradu sei dezinfeta parte ne’ebé maka kondutór no ajudante sira hela baibain iha laran husi kabine veíkulu terrestre nian ne’ebé tula sasán, tuir norma sira ne’ebé sei hetan aprovasaun husi
diploma ministeriál Ministra Saúde nian.

9. Bainhira sirkulasaun sasán nian uza transporte marítimu ka aéreu, tripulasaun transporte sira-ne’e nian labele tuun husi ró ka aviaun laran, ka bainhira sira tenke tuun duni, sira labele sai husi zona internasionál portu ka aeroportu nian, sira tenke uza nafatin máskara taka ibun no inus nian no mantein distánsia, pelumenus, metru ida husi ema seluk sesé de’it;
10. Bainhira de’it karik bele, sasán ne’ebé la aat lalais, no ne’ebé sirkula entre Dili no sirkunskrisaun administrativa sira seluk, ka sasán hirak ne’ebé mai husi rai-li’ur, kumpre períodu armazenamentu nian ida iha fatin ne’ebé halo tuir regra ijienizasaun nian ne’ebé sei aprova husi diploma ministeriál Ministra Saúde nian, molok distribui liuhusi komérsiu retallu nian;

11.Revoga ona Rezolusaun Governu nian n. 12/2021, loron 8 fulan-marsu, ne’ebé publika filafali husi Rezolusaun Governu nian n. 14/2021, loron 11 fulan-marsu;
12.Rezolusaun Governu nian ida-ne’e sei kaduka iha tuku 23:59 loron 2 fulan-abríl tinan 2021;
13.Rezolusaun Governu nian ida-ne’e tama iha vigór iha loron tuirmai husi ninia loron publikasaun nian. Aprova iha Konsellu Ministrus, iha loron 15 fulan-marsu tinan 2021. Publika kedas.

Jornalista : Joao da Costa Soares

Editor        : Agapito de Deus