Timor-Leste hanesan estadu unitariu,ne’ebé geografikamente lokaliza iha sudeste aziatiku, ho ninia luan 15.00 km2. Administrativamente fahe ba munisipiu 13 inklui RAEOA posto administrativu 65, suku 452, no aldeia 2.233, ho estimativamente populasaun Timor-Leste atinji ona 1.066,409 tuir sensus 2010, no la konta ho situasaun atual kona-ba populasaun Timor-Leste, bele liu ona husi númeru ne’ebé mensiona iha leten.

Hare husi aspektu etnografika, populasaun Timor-Leste en jeral tama iha kategoria rasa Austronesia ,rasa Austronesia nu’udar rasa husi ema ne’ebé horik iha parte súl,India,siri Lanka,Grupu balun iha sudeste aziatiku. Ne’ebé maka kategoriza fisikamente,modo de vida kuaze atu hanesan iha vida kutidiana, entertantu sosiologikamnete sosiedade Timor-Leste kategoria hanesna sosiedade pluralismu, ne’ebé maka mai ho kultura,krensa,dialetu nsst, ne’ebe la hanesna.

Nasaun Timor-Leste hanesan mos nasaun sofredor, adversidade husi estado kolonizador sira durante tinan barak nia laran, hodi rejulta povu barak mate, esploradu, desaparesidu, marjinalijadu; no balada fuik eh maus lakon sira nia vida no ai-horis Destroi total husi aktu sunu no oho durante periodo kolonizasaun.

Depois utrapasa situasaun sira ne’e hahu deskolonizasaun iha Timor-Leste, tamba ne’e maka iha loron 20 fulan maio 2002 Timor-Leste restaura nia indepnedensia, hodi hanaran nasaun ne’e narana Repúblika Demokrátika de Timor-Leste. No opta kedas sistema partidaria maka multipartidarismu, ne’ebé Preve iha konstituisaun artigu 7, “sufrajiu universal no multipartidarismu”.hodi fo oportunidade ba sidadaun intelektual sira hari’I partidu ou individu bele kompete independentemente iha periodo eleisaun tuir prosedimentus legais sira ne’ebe estadu adopta.

Timor-Leste nia pratika primeira eleisaun iha 2002; no konkorente nain rua de’it maka Kompete,hanesan Avo Xavier do Amaral ho avo Xanana Gusmao iha momenetu ne’eba avô Xanana maka manan ho total votus pursentu 82,7. hodi nune iha loron 20 fulan maio simu transferenesia poder husi UNTAET ba RDTL, Iha situasaun ida ne’ebé frajil tebes, em termus infraerstrutura, edukasaun, saúde, administrasaun, rekursus humanus, nsst. no mandatu Avo nana nian remata iha 20 maio 2007. No kontinua kedas ho Avô Jose Ramos Horta iha period 2007 to 2012. No kontinua.

Avô Taur Matan Ruak periodo 2012 to 2017, kontinua kedas prezidente atual Francisco Guteres Lu-olo. no konta husi pratika eleisaun primeiru to agora ita pratika eleisaun ba dala hata(4) ona, la sura ho eleisaun prezidensial 2022.

Normalmente eleisaun akontese iha estado direitu demokratiku Partikularmente Timor-Leste ne’ebé adopta sistema demokrasia, iha ne’ebé mak ,perante de’it ba konstituisaun,no baze legais sira ne’ebé regula ba prosesu eleisaun; hanesan preve ona iha konstituisaun artigu 75 ne’ebé koalia konaba Elejibilidade no iha alinia 1 hateten katak:Bele tuir kandidatura ba prezidente da Repúblika sidadaun Timoroan sira ne’ebé ,iha illas hotu tuir mai ne’e: a) sidadaun nanis. b) iha tinan minimu 35. c) ho kapasidade di’ak. d). ne’ebé hetan proposta husi sidadaun Hili, nain Rihun Lima; no ida ne’ebé maka iha votus barak liu sei ba sai hanesan prezidente Repúblika ho nia mandatu tinan lima, hanesna preve ona iha alinia 2.no iha kada periodo eleisaun tuir kalendariu bele asesu iha (https://www.bing.com/search?q=kalendariu+eleisaun+prezidensia.&FORM=HDRSC1) .

Hare husi aspektu politiku Eleisaun ne’e momentu importante ou momentu kulminante hodi ita manifesta ita nia konfiasa nune hodi deside future estado ou ejistensia estado nian iha mundu, tamba tuir natureza demokrasia poder ne’ebé bo’ot liu ne’e mai husi povu no fila fali ba povu, se ita hili sala maka poder ne’ebé ita fo sei la fila fali mai povu no metin de’it iha grupu balun, hodi habokur an iha sofrementu nia leten. Hodi nune povu hakilar no halerik ba beibeik.

Situasaun no kondisaun sira ne’e dalaruma akontese; tamba de’it elitores ne’ebé ba vota la ho rasiosinu, maibe vota tuir deit,ideologia hipokratas, promesas temporariu, ne’ebé promote iha kampania eleitoral,politiku. Hodi nune ikus mai kria inserteza ba eleitores ne’ebé vota iha period eleisaun jeralmente povu.

Tamba ne’e eleisaun besik ona matan moris no neon nain ba, tamba momentu sira hanesna ne’e diabu bele nakfilak an sai anju no anju bele sai fali diabu, hodi halimar ho destinu estado no povu nian.

Iha parte seluk eleisaun ne’e hanesna momentu Importante ida hodi hili destinu no future, ukun atu di’ak ka la di’ak, ne’e depende ba eleitores nia desisaun hanesna dalen mambae ida hateten katak; “what your have to choice it is your decision” signifika katak saida maka o hili ida ne’e o nia desisaun, atu di’ak ka at ne’e o nia desizaun, tamba ne’e hili tuir kapasidade lideransa nian laos hili tuir propaganda polítika.

iha kontekstu Timor-Leste politikamente ne’e liberdade total ba sidadaun sese de’it tuir nia partidu ou liberdade atu tuir atividade polítika; hanesan preve ona iha konstituisaun Repúblika Demokratika Timor-Leste artigu 46 ne’ebé hateten katak direitu partisipasaun polítika, no alinia 2 hateten katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu halo no partisipa iha partidos politikus. mesmu ita iha direitu atu partisipa iha partidus politikus, maibe ita mos iha dever moral hodi avalia ita nia an ou ita nia estatutu social, ejistensia iha partidus politiku, ita hanesan sujeitu ka objetu.

Entertantu Hare ba situasaun ekonomia povu nian kandidatu sira balun aproveita oportunidade hodi manifesta promesas katak ha’u ba ukun ha’u sei hadia o nia uma no sei subsidia o kada fulan fulan,ou ha’u sei halakon pensaun vitalisa nsst, promesa ida ne’e sai esperansa bo’ot ida ba povu ne’ebé ekonomikamente fraka iha moris lor-loron nian,tamba sente hanesan novidades ida ba sobrevive iha nasaun laran, maibe ba ukun tia haluha tia promesa sira ne’ebé hato iha periodo kampania no sai antagonista ba prinsipiu libertasaun povu maubere.

Povu Timor-Leste iha ona esperiensia ba vota iha kada periodo eleisaun, no sente ona ukun atu di’ak ka la di’ak ita hotu nian no ita sente rasik ona durante ne’e, husi ukun nain sira. Situasaun sira ne’e obriga ha’u hodi aborda iha ar tigu ida ne’e, konaba votus no konfiansa iha estado RDTL.

Hodi nune ita hotu matan moris neon nain defini ita nia pozisaun klaru ba determinasaun votus hodi rejulta futuru, estadu nian sai di’ak liu iha governasaun tuir mai. Nune ita labele hela ho mukit ho kiak iha estadu direitu demokratiku Timor-Leste.

Ikus liu husi ha’u imi nia votus mak determina imi nia futuru.

Obrigadu abrasus ba ita hotu.

hakerek nain: Nelson Martins de Deus

finalista UNTL Fakuldade Ciensia Sosiais Departamentu Ciensia Politika.