Loron 15/02/2023, Domingos Maia.
Kona-bá peregrinu foinsa’e na’in rua nebé lakon: Hahú hosi espekulasaun, boatus (hoax) to’o siik-na’in sira.
Info hosi Seguransa, sai loos ona, peregrinu ida hetan no mate iha Hospital Referal Maubisse. Ida fali, sei iha hela prosesu buka. Ita hein ho laran-metin, sei hetan, mate ka sei moris, ita entrega de’it ona ba Ida Leten Áas.
Ha’u, pessoalmete, senti triste ho akontesimentu ida ne’e, tan oan sira ne’e, ida mate tiha ona mak difisil atu hetan dadus fatuais loloos kona-bá nia kauza. Tan ne’e, fo-hatene atu:
- Ida, grupu joven bainhira la’o ho grupo-boot, basá, oras ne’e, grupu sira sei hafuhu-malu hela.
- La minimiza aktu/hahalok sasihik hosi matenek- naturalista sira. Basá sira mós bele soi sensibilidade atu sihik buat-matak foun ruma nebé ema barak ladauk hatene tuir.
Nia rituál no hahalok/jestu oin-oin (…), maibé fiar ktk Maromak bele interven hosi ema fiar no laran-moos ruma; maske diferente ho knaar májiku matan-dook nian.
- Atu fahe de’it ba maluk sira esperiénsia empíriku ruma. Fiar ka kae, ne’e, idak-idak nia hanoin.
Nune’e:– Hahú ho àrea Ramelau to’o nia tutun-áas, naran Fokteot-Hohmai; uluk, fatin-lulik (angker/tremendum), ain ida la sama arbiru.
— Oda-matan ba ema nian mak hosi Hatu-builiko; no ba mate-klamar nian mak Urbó-Aidat, iha ketan ho Lete-Foho, ba Tasifeto.
— Rai-na’in sira hosi Hatu-builiko ka rai-lulik Katirai, Lete-foho, dala ruma, sa’e ba Namrau-Lolon buka kogomelo (,tulatkeu) oin-oin, iha tempu udan hanesan oras ne’e daudaun. No bainhira atu fila, dala ruma, rai fila tiha sira, mak hakmatek, fila tiha hena hatais laran sai. La kleur, bele hetan fali memória ba dalan-fila.
— Bainhira la’o kalan, individu ka grupu, bainhira hasoru dalan-metin tiha ona, keta hasee-malu no hafodak fali. Ho kalma ko’alia tiha buat-seluk; hafoin, tuur tiha lai ho hakmatek, bainhira mosu ona memória ba dalan mak la’o fali. Se atrapalha no la’o nafatin, mak sei ba fali dalan-seluk ona; sorti se ba hetan populasaun …
— Tinan hirak liubá, iha ukun tempu Indonesia bainhira lori estátua Nossa Senhora sa’e ba hatuur, akontese oho-malu, mak ema barak halai rungu-ranga hodi lakon tiha, iha fatin-fatin besik foin mak hetan fali.
Ne’e akontese beibeik ho ema sira rai-na’in, satán ba ema sira nebé mak matan- tomak mai hosi fatin-dook?
La ho intensaun atu hatauk ema ida hodi labele ba vizita no halo orasaun iha Oratório Nacional benzidu ona ne’e.
Atu dehan de’it ba maluk fiar-na’in timor-oan sira katak:
- Se uluk sai ona fatin-lulik, oras ne’e, sai fatin-lulik liután basá fatin-benzidu ona ba hasoru-malu ema ho Na’i Maromak nebé lulik liu sasaan hotu. Se de’it mak hakarak ba nebá, tenke ba ho fiar-loos no intensaun-moos, nsst.
- Tenke sai ema-matenek no prudente (bijak). La bele la’o ho atitude piknik no hura-hura hodi hafoer de’it fatin-lulik ne’e hosi sentidu fíziku no morál.
- Atu iha kalan no loron bainhira udan-boot no kalohan-metin ona, keta la’o lai.
Karik, aban-bainrua, mak Governo no Kreda haruka tau iluminasaun no harii sinál sira iha dalan, bele faslita liu tan ona.
Ho termu kulturál nian: “Raea hlail”, katak rai-lulik hakfilak tiha ema ka grupu hodi la hatene rai no dalan. Karik sientista sira bele esplika tanbasá nune’e, maibé realidade mak ema koko ona hori uluk to’o oras ne’e mós sei, akontese. Kuidadu-an ba!
