Lafaek News—Moris nudar realidade ida be forma hosi nai-maromak ba nia emar sira iha mundu hodi moris tuir tempu provizoria nian, iha moris hatudu balun hetan moris ne’ebé di’ak no as liu, balun hetan moris iha nesesidade ne’ebé natoon, maibé balun hasoru moris ho difisil no susar iha buat hotu atu hetan husi ezisténsia provizóriu ne’e.

Laiha ema ida mak hasees-an hosi realidade moruk hanesan mane ida ho kondisaun defisiénsia iha matan, naran Sebastião Martins, tanan 10 hela iha barraka ida luan metro 4, didin ho kalen restu hirak ne’ebé la utiliza ona hodi didin no taka netik kauluk hodi helik hosi manas no malirin.
Durante tinan barak defisiénsia Sebatião Martins uza de’it ropa ne’ebé kondisaun at hodi hatais falun netik isin nune’e bele la’o ba buka sorte ruma hanesan osan rahun atu bele sustenta nia moris, maibé realidade katak Sebstião iha de’it ropa tahan 4 kompostu hosi kalxa rua no faru rua mak hatais durante tinan sanulu nia laran.
Situasaun moruk ida tan mak nia laiha dokumentu hanesan sertidaun batizmu inklui ho kartaun eleitoral falun isin ho ropa tahan 4, no kesi kabun ba nia direitu rasik nudar defisiensia no idozu, ho razaun dokumentu la kompletu.
Sebastião Martins husi munisípiu Ainaro hela iha suku Bairo-pité, aldeia Moris ho Dame, kondisaun defisiénsia matan hela mesak iha baraka simples ne’ebé hari ho kalen uzadu ho luan metru haat ho ropa tahan haat hahu iha tinan 2017 to 2026,sabastion hanesan oan da toluk husi maun alin nain neen kompostu husi mane haat feto rua maibe nain tolu mak fila ona ba aman maromak nia kadunan santu, sebastião halao nia aktividade lorloron haesan kee ema nia uma bhira ema presija husi nee nia bele hetan rendemento hodi sustenta nia moris iha lor-loron
Maske ho kondisaun defisiénsia matan no idade inklui ona iha terseira idade maibé, Sebastião Martins nafatin seidauk asesu nia direitu ho razaun dokumentos ne’ebé nia iha la kompletu no susar tebes tan rendimentu ne’ebé nia iha la sufisiente atu hatan ba buat sira ne’e
”Buat ne’e ita bele urus maibé urus iha munisípiu iha idak-idak nian, ita ba mos persija osan iha mak ita bele halo buat sira ne’e laiha entan ita labele halo buat ida,” Sebastião haktuir ba Lafaek News hafoin vizita barraka Sebastiao iha suku Bairo-Pite aldeia Moris ba Dame, sabadu (03/09/2026)

Sebastião nia moris depende de’it, bainhira ema ruma presiza ke’e-rai uma fatin nian, bainhira iha ema ruma bolu nia ba ke’e-rai foin bele hetan osan dolar 5 hodi hatutan nia moris liu hosi sosa foos hakna’ok.
“Ema bolu ba ke’e-rai uma nian, entaun fo netik osan rahun ha’u rai hamutuk hodi sosa fali foos, mina, masin hodi sustenta moris,” defisiensia matan ne’e konfesa.
Joaquim Bebu Bubu hanesan viziñu ho defsiénsia Sebastião ne’e hateten sebastião Martins presija duni tulun tan ho kondisaun fíziku la forsa idade avansadu no hanesan mos ema ho defisiénsia.
”Liga ba pai Sebastião tuir ha’u nia hatene maske ha’u koñese nia la klean liu, durante nè’e ami hamutuk, ha’u koñese nia iha aldeia moris ba dame iha prosesu moris nèe ha’u bele dehan presija duni tulun, kona-ba nia moris nèe ita agradese nia di’k hela, tanba saida ha’u dehan nia presija duni tulun, tanba primero ita haree ba nia kondisaun fíziku ita bele dehan nia idade ona no nia presija tulun, ha’u haree nia kondisaun fisikamente la responde atu garante nia moris naruk liután, tamba nia mos envolve iha grupo ema ho defisiénsia matan no fíziku, tan ne’e presija duni tau matan,” Joaquim akresenta.
Joaquim ema koñese defisiénsia Sebastião nia moris difisil tebes, nune’e husu ministériu relevante atu fo apoiu urjente nune’e nia bele hetan direitu ba moris ho dignu iha nia rain rasik.
“Ha’u haree ba nia situasaun ambiente ne’ebé nia hela ba la sufisiente tebes ba nia atu nia hela no liga ba iha ekonomikamente la sufisiente tebes ”
liga defisiénsia Sebastião Martins nia moris, jornalista Lafaek News tenta halo konfirmasaun ho autoridade aldeia Moris Dame, maibé seidauk hetan resposta tanba sei okupadu ho servisu nune’e jornalista tenta nafatin atu konfirma kona-ba kondisaun moris defisiente Sebastiao Martins nia moris, maibe parte autoridade lokal suku Bairo-Pite la responde ho razaun preukupa ho servisu.
Jornalista : Domingas B. Sequeira


