Lafaek News- Fundu Nasoins Unidas ba Labarik (UNICEF) iha Timor-Leste, servisu hamutuk ho Ministériu Finansas (MF) liuhusi Instituto Nasionál Estatístika Timor-Leste (INETL), ohin lansa Índise Risku Klimátika ba Labarik Timor-Leste, Relatóriu no Portál Modelu Risku Dezastre, ho objetivu atu identifika no komprende risku relasiona ho mudansa klimátika no dezastre ba labarik sira iha nível sub-nasional.
Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovann, hatete UNICEF haksolok bele partisipa iha lansamentu índise ne’e, ne’ebé konsidera nu’udar pasu importante ida iha esforsu koletivu atu hametin protesaun ba labarik sira hosi impaktu xoke no dezastre hosi mudansa klimátika
tan ne’e nia sublina, plataforma no relatóriu ne’e bele ajuda parte relevante sira atu komprende risku klimátiku ne’ebé afeta labarik sira no uza informasaun ne’e iha planeamentu no dezenvolvimentu politika sira.
“Portal ne’e fó mai ita hanoin esensiál kona-ba iha ne’ebé maka risku sira aas liu, labarik sira ne’ebé maka vulneravel liu, no iha ne’ebé maka presiza asaun no investimentu urjente liu,”dehan Reprezentante UNICEF, Patrizia DiGiovanni iha nia diskursu , iha salaun Kofi Anan, kaikoli,kuarta 23/09/2026.
Patrizia dehan, UNICEF determina ona katak krize klimátika hanesan krize direitu labarik nian, tanba ida-ne’e afeta kuaze dimensaun hotu-hotu husi labarik ida nia moris saúde no nutrisaun, asesu ba bee-moos, abilidade atu tuir eskola, protesaun, no seguransa ba sira nia uma no komunidade.
“Foin lalais ne’e, UNICEF fó sai relatóriu globál kona-ba risku klimátiku labarik nian, ne’ebé fornese imajen detallu kona-ba perigu klimátiku, ne’ebé labarik sira hasoru to’o ohin loron no vulnerabilidade sira ne’ebé determina sira-nia abilidade atu hasoru.”Nia dehan.
Nia esplika, deskobrimentu sira ne’e alarmante. Kuaze labarik hotu-hotu iha mundu hetan espozisaun ba pelumenus perigu klimátiku bo’ot no liu millaun 4 hasoru ameasane’ebé maka sobrepoin malu.
“Relatóriu globál mós hato’o mensajen krusiál ida espozisaun ba perigu mesak la determina labarik ida nia nivel risku. Risku aumenta bainhira perigu klimátiku ida to’o ba labarik ida ne’ebé esperiénsia daudaun ona kiak ka má nutrisaun ka ida ne’ebé laiha asesu konfiável ba servisu esensiál sira. Rai-maran ne’ebé hanesan sei la afeta labarik hotu-hotu ho maneira ne’ebé hanesan”,Nia esplika.
Nia informa, labarik ida ne’ebé hela iha uma-kain ho servisu ne’ebé seguru hetan protesaun di’ak liu. Labarik ida ne’ebé afetadu ona husi má nutrisaun, pobreza, defisiénsia, ka asesu fraku ba servisu esensiál sira iha rekursu uitoan liu atu tahan xoke.
“Tanba ne’e maka asaun klimátika tenke hamenus dezigualdade no hametin sistema sira ne’ebé labarik sira depende ba. Deskobrimentu globál sira iha implikasaun kle’an ba Timor-Leste. Labarik sira iha nasaun tomak hasoru espozisaun ne’ebé aumenta ba rai-maran, inundasaun, manas maka’as, no tempestade tropikál sira, signifika katak eventu klimátiku bo’ott ida bele afeta parte barak iha nasaun ne’e dala ida de’it. Izolamentu jeográfiku no lakuna iha servisu esensiál sira bele limita liután komunidade sira-nia abilidade atu responde no rekupera”,Nia informa.
Nia haktuir ba Estadu Dezenvolvimentu Illa Ki’ik joven hanesan Timor-Leste, risku hirak ne’e la do’ok. Sira afeta ona bee ne’ebé família sira bele asesu, ai-han ne’ebé sira bele produz no bele sosa, eskola sira ne’ebé labarik sira bele tuir, no servisu saúde no nutrisaun ne’ebé sira presiza.
“Iha Timor-Leste, 45% husi labarik sira ho tinan lima mai kraik mak ladún di’ak. Udan-been ne’ebé menus, lakon ai-horis, folin ai-han ne’ebé sa’e, bee ne’ebé la seguru, no espozisaun boot liu ba moras bele halo aat liután fatór oioin ne’ebé hamosu má nutrisaun. Falta bee bele signifika katak família ida laiha bee seguru ba sira nia oan sira no katak labarik-feto sira sei gasta tempu barak li liu atu halibur bee no tempu uitoan liu atu aprende. Ida-ne’e bele aumenta risku ba moras diarreia no fó presaun adisionál ba fasilidade saúde sira no eskola sira”,Nia haktuir.
Tanba labarik sira ho defisiénsia, labarik sira iha komunidade remota sira, labarik-feto adolexente sira no labarik sira ne’ebé moris ona iha kiak nia laran sei hetan impaktu sira-ne’e maka’as liu. Perigu klimátiku sira, tanba ne’e afeta labarik sira liuhusi dalan lidun ida.
“Sira nia impaktu sira taka malu no reforsa malu.Projesaun atuál sira indika katak kondisaun El Niño bele hamenus udan-been sazonál iha Timor-Leste entre Novembru 2026 no Abril 2027, halo lansamentu portál ida-ne’e sai momentu ida ne’ebé partikularmente krítiku atu prepara ita-nia an no ita-nia komunidade sira,”nia relata.
Tanba eventu El Niño anteriór sira mós afeta ona produsaun batar no hare, disponibilidade ai-han uma-kain nian no meius subsisténsia. Durante eventu El Niño 2023, udan-been maka relata liu 30% menus husi normál, kontribui ba kondisaun rai-maran iha parte bo’ot nasaun nian,
Maibé nia dehan, alerta sedu ida labele sai hanesan predisaun ida kona-ba terus, iha nafatin tempu atu atua, Preparasaun iha fulan hirak oin mai bele ajuda prevene má-nutrisaun ne’ebé bele evita, espozisaun ba bee ne’ebé la seguru, interupsaun ba aprendizajen no aumentu risku protesaun. Asaun antesipada, antesipada la’ós de’it efetivu liu, maibé mós baratu liu duké responde hafoin krize ida atinji ona nia pontu aas liu.Ida-ne’e maka tansá maka lansamentu ohin nian oportunu tebes.”Nia sublina.
Portál CCRI-DRM bele ajuda ema sira ne’ebé foti desizaun atu identifika iha ne’ebé périgu klimátiku sira hasoru malu ho konsentrasaun aas labarik sira-nian no ho lakuna sira ne’ebé eziste iha servisu esensiál sira. Ida-ne’e bele apoia alvu ba medida sira preparasaun nian molok kondisaun sira sai aat liután.
Prezidente INETL, Elias dos Santos Ferreira hatutan Institutu Nasionál Estatístika (INETL), hamutuk ho Ministériu Finansas, UNICEF no parseiru relevante sira sei prepara atu publika relatóriu no dadus kona-ba mudansa klimátika, liu-liu risku no vulnerabilidade ne’ebé afeta ba populasaun iha Timor-Leste.
“Dadus ne’e halibur no analiza liu-husi kooperasaun ho ministériu no instituisaun relevante sira, inklui Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, Ministériu Edukasaun, Ministériu Saúde no Ministériu Obras Públikas” dehan Prezidente INETL, Elia dos Santos.
Nia dehan, INE halo enkontru tékniku ho instituisaun sira atu hamutuk reviza no analiza dadus disponivel, inklui dadus Sensus Populasaun, Pesquisa Demografia no Saúde, Sensus Agrikultura, Eskiza Forsa Traballu no dadus estatístika seluk.
“Relatóriu ne’e, ne’ebé finaliza iha fulan Juñu, sei sai baze importante ba instituisaun públika sira atu komprende situasaun populasaun no risku ne’ebé iha, inklui diferensa entre área urbana no rural,”Nia dehan.
Dadus estatístika tenke atualizadu no fasil asesu ba ministériu no instituisaun relevante sira, atu bele uza nu’udar baze ba planeamentu, dezenvolvimentu polítika públika no alokasaun orsamentu.
“Dadus ne’e sei aprezenta iha forma diferente, hanesan mapa, gráfiku, tabela no visualizasaun seluk, depende ba nesesidade utilizadór sira. Ho forma ne’e, ministériu no instituisaun sira bele uza dadus atu identifika prioridade no planeia programa no projetu”,Nia esplika.
Tanba ne’e INETL mós konsidera diferensa entre área urbana no rurál nu’udar aspetu importante ida iha análize dadus, liuliu iha relasaun ho distribuisaun orsamentu no asesu populasaun ba fasilidade no servisu básiku.
“Tuir planeamentu tenke bazeia ba dadus ne’ebé loos no atualizadu, tanba dadus ne’e sai referénsia importante ba Governu iha prosesu planeamentu, preparasaun orsamentu no implementasaun programa dezenvolvimentu.Institutu ne’e mos kontinua fó atensaun ba dezenvolvimentu kapasidade rekursu umanu no sistema dadus, atu garante katak prosesu kolekta, análize no publikasaun estatíst bele lao ho di’ak no responde ba nesesidade nasaun.” Nia konlui.
Jornalista : Moises Guterres


