Lafaek New—Sekretaria Estadu Igualdade (SEI) organiza enkontru rede referál nivel advokasia no estratéjia hodi diskute implementasaun Planu Asaun Nasionál kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru (PAN-VBJ).
Diretór Jerál SEI, Armando da Costa, hatete enkontru ne’e envolve parseiru sira iha nivel nasionál, reprezentante husi liña ministeriál, sosiedade sivíl, no parseiru internasionál sira ne’ebé presta servisu atendimentu ba kazu violência bazeia ba Jeneru.
“Iha enkontru ne’e ami aprezenta mós Relatóriu ne’ebé ami submete ba Parlamentu Nasionál kona-ba kazu violénsia bazeia ba jéneru ne’ebé ami rejistu iha tinan 2024 no 2025, no mós halo komparasaun ho tinan 2023. Iha tinan tolu tuir malu ne’e, númeru kazu ne’ebé ami rejistu nafatin liu rihun ida (1.000) kada tinan,” dehan Armando da Costa ba jornalista sira iha Salaun Maria Goreti, SEI, Kuarta 10/09/2026.
Nia esplika, tipu violénsia ne’ebé rejistu aas liu mak violénsia doméstika no violénsia seksuál. Kazu sira ne’e relata husi Polísia Nasionál Timor-Leste liu husi Unidade Vulnerável ba Pesoal – VPU, no mós husi parseiru sosiedade sivíl hanesan FOKUPERS, ALFELA, no JSMP ne’ebé fó asisténsia ba vítima sira.
“Parseiru sira fó atendimentu ba vítima sira tuir sira-nia nesesidade. Ezemplu, liu husi Polísia depois haruka ba Ministériu Públiku tuir prosesu legál,” nia informa.
Nia hatutan, dadus rihun ida resin ne’e rekolla hamutuk husi munisípiu hotu-hotu iha Timor-Leste.
Aleinde ne’e, nia dehan violénsia iha plataforma dijitál sai mós preokupasaun. “agora dadaun Ministériu Justisa diskute hela lei kona-ba krime sira ne’ebé akontese iha média sosiál.”
Iha fatin hanesan, Diretora Ezekutiva Programa Monitorizasaun Sistema Judisiál (JSMP), Ana Paula Marçal, agradese ba SEI tanba konvida JSMP atu rona relatóriu implementasaun PAN ba tinan 2024 no 2025.
“Relatóriu ne’e ko’alia barak kona-ba implementasaun PAN rasik, no mós kona-ba atendimentu ba vítima sira ne’ebé buka justisa,” Nia dehan.
Nia esplika katak tuir dadus husi parseiru sira, kazu VBJ aas nafatin. Tanba ne’e, vítima sira buka justisa iha VPU, Ministériu Públiku, Uma Mahon, no tribunál distritál sira.
“Ohin ami mós relata dadus monitorizasaun iha tribunál husi tinan 2024 no 2025 ba SEI, tanba JSMP tama iha pilar asesu ba justisa. Tuir ami-nia monitorizasaun, violénsia doméstika mak aas liu iha Tribunál Suai, Dili, Baucau, no Oecusse. Maske nune’e, dadus husi tribunál ha’at ne’e hatudu katak violénsia doméstika duni mak aas,” nia relata.
Nia husu ba parte hotu atu kolabora, no katak kazu sira ne’ebé temi ona tama hotu ona iha tribunál.
Durante tinan 2024 no 2025, JSMP haree katak iha progresu balun iha Tribunál Munisipál Suai, Oecusse, Baucau, no Dili, ne’ebé agora fó ona atensaun ba kazu violénsia bazeia ba jéneru.
Entretantu, JSMP mós preokupa ho krime ne’ebé akontese liu husi média sosiál ka dijitál. Tanba ne’e, presiza lei ida atu garante justisa ba krime sira iha média sosiál.
Jornalista: Moises Guterres


