Lafaek News–Dili, Timor-Leste (28 Maiu 2026) – Organizasaun Internasional Traballu (OIT), liu husi projetu
“Haforsa Inkluzaun Sosial no Nutrisaun iha Timor-Leste,” suporta Instituto Nacional Segurança Social (INSS) hodi hametin sistema protesaun sosiál iha Timor-Leste no habelar kobertura seguransa sosiál, liuliu ba traballador sira iha ekonomia informál.
Hanesan parte husi esforsu ida ne’e, OIT organiza programa kapasitasaun loron rua kona-ba “Haforsa Sistema Protesaun Sosial iha Timor-Leste: Fundamentu, Padraun no Pratika,” ne’ebé hala’o iha 28-29 Maiu 2026 iha Timor Plaza, iha Dili, ho totál partisipante hamutuk ne’en-nulu
(60). Programa ne’e halibur hamutuk reprezentante sira husi INSS iha nivel nasionál no munisípiu, organizasaun traballadór no empregadór sira, instituisaun governu relevante sira, organizasaun sosiedade sivíl sira, no parseiru dezenvolvimentu sira atu hasa’e sira-nia koñesimentu tékniku, no enkoraja kolaborasaun kona-ba polítika no prátika protesaun sosiál iha Timor-Leste liuhusi aprosimasaun diálogu sosiál.
Inisiativa ne’e hanesan parte ida husi esforsu nasionál atu hametin sistema protesaun sosiál no hadi’a asesu ba seguransa sosiál ba traballador hotu-hotu. Protesaun sosiál nu’udar parte krítiku ida hodi hamenus ki’ak no vulnerabilidade, promove inkluzaun sosiál, no mellora reziliensia ekonómika. Sistema seguransa sosiál ne’ebé efetivu bele proteje traballador sira no sira-nia família hasoru risku hanesan moras, kanek iha servisu fatin, defisiénsia, invalidez, ferik-katuas, dezempregu, lakon rendimentu, no benefisiu seluk tan.
“Instituto Nacional Segurança Social nafatin iha kompromisu atu servisu besik ho parseiru hotu-hotu hodi harii sistema segurança sosial ida-ne’ebé inkluzivu, reziliente no sustentavel liu iha Timor-Leste,” hateten Sr. Leoneto V. F.C. Pereira, Diretor Departamentu Akademia, INSS.
Sr. Leoneto mos espresa ninia apresiasaun ba ekipa OIT no Delegasaun Uniaun Europeia nian iha Timor-Leste ba sira-nia apoiu kontinuasaun liuhusi inisiativa “Haforsa Inkluzaun Sosial no Nutrisaun iha Timor-Leste.
Maske Timor-Leste halo ona progresu importante ba dezenvolve sistema protesaun sosiál, maibé traballador barak, liu-liu sira iha ekonomia informal seidauk hola parte iha sistema kontributivu seguransa sosiál nian. Nune’e, habelar kobertura ba traballador ekonomia informál sira liu husi rejime seguransa sosiál voluntáriu sai hanesan fokus prinsipál ida husi programa ne’e.
Traballador timor-oan barak mak envolve iha vida agrikultura, peska, komérsiu eskala ki’ik, motorist aba transporte públiku, konstrusaun, no auto-empregu sein protesaun sosiál ne’ebé adekuadu ka laiha seguransa rendimentu ba tempu naruk.
Programa kapasitasaun durante loron rua (2) ne’e fahe koñesimentu fundamentál, diálogu polítika, no fahe lisaun aprendizajen pratiku atu hametin kompriensaun kona-ba sistema protesaun sosiál no suporta dezenvolvimentu institusionál. Sesaun sira kobre protesaun sosiál hanesan direitu umanu, aprosimasaun siklu moris ba protesaun sosiál, padraun traballu no seguransa sosiál internasionál, impaktu protesaun sosiál no tendénsia kobertura, no vizaun
jerál sira kona-ba sistema seguransa sosiál Timor-Leste nian no fahe mos esperiénsia nasaun sira seluk no diskute aprosimasaun prátika sira atu apoiu sistema protesaun sosiál ne’ebé inkluzivu no sustentavel liu.
“Protesaun sosiál nu’udar direitu umanu fundamentál no esensiál ba promosaun dignidade umanu no hasa’e inkluzaun sosiál. Protesaun sosiál mós nu’udar xave ida hodi hamenus kiak no kontribui diretamente ba alkansa Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavel 1, liuliu Objetivu 1.3 kona-ba implementasaun sistema protesaun sosiál ba ema hotu,” hateten Sr. Johanes Don Bosco, Ofisial Programa husi Delegasaun Uniaun Europeia nian ba Timor-Leste.
Nia hatutan tan katak Uniaun Europeia iha komitmentu atu kontinua apoia Governu Timor-Leste ho nia parseiru sira hodi hametin sistema protesaun sosiál inkluziva no sustentavel ba ema
hotu.
Liu husi diskusaun interativu, no servisu grupu, partisipante sira identifika rekomendasaun prátika no kontestu espesífiku hodi hametin koordenasaun institusionál, hadi’a diálogu sosiál, no suporta dezenvolvimentu sistema protesaun sosiál iha Timor-Leste. Programa ne’e mós ho objetivu atu hametin kapasidade institusionál no haforsa kompriensaun kle’an liután kona-bapapél protesaun sosiál hodi mellora dezenvolvimentu nasionál ne’ebe inkluzivu.
“Liuhusi treinamentu ne’e, ami hakarak fó apoiu ba parseiru relevante sira iha Timor-Leste liuhusi reforsa koñesimentu kona-ba baze no padraun báziku sira seguransa sosiál nian, atualiza kompriensaun kona-ba sistema seguransa sosiál ne’ebé eziste iha Timor-Leste, no fahe prátika no lisaun aprendizajen husi padraun internasionál no nasaun sira seluk,” tenik Sra.
Sriyani Mudiyanselage, Ofisial Tékniku Protesaun Sosial iha Organizasaun Internasional Traballu (OIT).
Nia hatutan tan katak: “Perspektiva komparativu sira-ne’e sei fó apoiu ba Timor-Leste hodi hametin no adapta ninia sistema protesaun sosiál, no atu mellora di’al liu tan kapasidade husi parte interesada xave sira.” Inisiativa ne’e reflete Timor-Leste nia kompromisu atu harii sistema protesaun sosiál ida-ne’ebé inkluzivu, reziliente no sustentavel, ne’ebé la husik ema ida ba kotuk. Liu husi parseria ne’ebé forte no diálogu kontinuasaun entre instituisaun governu nian, organizasaun traballador sira no empregadór sira, sosiedade sivíl no parseiru dezenvolvimentu sira, inisiativa ne’e kontribui ba mellora servisu dignu, inkluzaun sosiál no protesaun sosiál ba ema hotu.

Posted in
Ekonomia

