Lafaek News—Independénsia Timor Leste, tinan rua nulu tiha ona, hanesan ai horis ida moris buras no tahan balun komesa namlaek da-daun, maibé iha ai-horis ne’e nia hun sei presiza nafatin bee hodi fo matak-malirin no forsa ba nia hodi tahan an husi anin nia forte.
Nasaun Timor nia idade tama ona joven ne’ebé hanoin foun no memoriza situasaun hotu iha nia moris tomak, maibé, jestor ba nasaun ne’e la konsege memoriza turbulénsias oi-oin ne’ebé povu kiik hasoru iha areas remotas, sofre mudansa klimátika, impaktu laiha bee mos kauza aihan lokal menus, hafraku ema nia saúde no hafraku mos rai nia bokur.
Maske nune’e, populasaun sira iha remotas hanesan iha RAEOA Oe-kusse, aldeia Lakufoan, suku Kosta postu administrativu Pante-Makasar, tinan barak sofre mudansa klimátika, afeta bee matan natural sira maran dekor, populasaun kiik tenke hamosu hanoin sai kreativu nune’e bele hetan bee moos sustenta moris loro-loron liu husi tanaat udan been ne’ebé turuk husi kalen tatís hodi tais hemu, fase ropa no tein.
Povu kiik sira iha baze uza sira nia matenek lokál, uza paralon kua fahe ba rua, kesi-metin iha kalen tatís nian hodi liga ba haris-fatin hodi haris no fase ropa, inklui kuru bee mos hodi tein hahán dadeer, meiu-dia-kalan no nono iha sanan hodi hemu loro-loron.
“ Ha’u katuas-oan uza monta paralon ba uma tatis hodi akapta udan-bne ba tanke haris fatin hodi uza ba fase ropa no rega ai-foanan ho talas, kontas no abokate no seluk tan iha uma ninin,” katak Regina Oki ba ekipa media tour iha aldeia Lakufoan Pante Makasar RAEOA.
Haree husi jeografia, aldeia Nakfoan lokalizdu iha laletek no bee matan moris iha foho lolon susar atu dada ho mangeira ba uma tanba distánsia dook husi bee matan.
Regina Oki, haktuir, nia katus oan halo idea ne’e tanba iha nia aldea bee susar tanba sira hela kedas iha foho leten, diak ne’ebé hela iha foho-leten, bele hakiak animal hanesan, fahi, bibi, manu no karau hodi prezerva moris no konserva ambiental labele estragus tuir tara-bandu iha suku Kosta nian.
Ho grasa nai-maromak nian, komunidade Lakufoan hetan apoiu tékniku hosi PERMATIL ne’ebé lidera husi Ego Lemos, hodi hanorin komunidade sira oinsá konserva debu tolu hodi hamoris hikas bee-matan tolu iha suku Kosta, maibé jeografia aldea Lakufoan fiha laletenk bele ona asesu bee matan hirak ne’e.
Lia-fuan Lakufoan orijen husi Baikenu, katak habelar fiar kultura no maromak nian ba suku hotu-hotu iha Oe-kussi laran, istória hosi beiala sira hahú too agora, bairo Leolbatan katak sabaraka ne’ebe forma liña, signifika husi leon katak sabarak, no batan katak forma, ohin loron Oe-kusse-oan sira sempre temi Leolbatan ne’ebe harii ona estatuta nain-feto iha bairu Leolbatan aldeia Lakufoan.
Ho nune’e, aldeia Lakufoaniha uma kain 180, populasaun 582, lokalizasaun baliza kedan ho Kefa NTT Indonézia, produtu lokál ne’ebé poténsial iha aldeia Lakufoan suku Kosta mak hanesan, Sabraka, Nanas, Abokate, Batar, talas, Hare rai-maran inklui iha fatin turizmu relijioza ne’ebé hatuur ho estatuta Nain-Feto ho naran Leolbatan.
Jornalista : Acacio Pinto
Editor : Agapito de Deus
