Mundo ohin loron mundo moderno, iha era globalizasaun foinsa’e sira konsidera mundo moderno no era globalizasaun hanesan Periodu ida ne’e Di’ak no livre atu foisa’e sira espresa sira nia hakarak tuir sira nia gostu rasik, la hatu’ur lolos sira nia mehi iha vontade leten hodi la’o tuir hodi resposta ba liafuan ne’ebé baibain hateten “foinsa’e mak Futuro Nasaun Nian”.
Depois de timor leste Ukun rasik An (URA) tiha, foinsa’e/joven barak mak konsidera ukun an ida ne’e hanesan oportuno di’ak ida hodi sira bele goja tuir sira nia hakarak no direito rasik, la hanoin atu halo netik buat di’ak balun ba nia rai rasik, Husi reslexão Hino Nasional Timor Leste nian iha liafuan rua (2) ne’ebé hateten iha laran “Terra Livre e Povu Livre”. Tuir Lolos foinsa’e ka joven ohin loron tenki konsidera liafuan rua (2) hanesan pontus importante ida ne’ebé ita presija kontribui liu husi Asaun. Avon, tiun, tia apa, ama maun no bin sira hamotuk ho Heroi no Martirs sira nia Luta Mak Fila ona Rai ne’e ba Independensia/ “Terra Live” Foinsa’e nia Luta mak Saida?
Maluk foinsa’e sira, Liafuan Povu a Livre liafaun ida neébé foinsa’e tenki konsidera hanesan tusan ida ba foinsa’e ida-idak atu selu, laos selu lori osan ou Laos hatudo ka kontribui liu husi assaun brutalismo no bandalismo sira hanesan “Oho Malu, asaltu Malu, tuda malu, nsst, Maibe hahu’u kuda domin do dame husi fuan ba malu, hafoin ne’e mak hamotuk kontribui ba dezelbolvimento.
Assaun hotu ne’ebé foinsa’e hatudu ba malu no temi ona iha leten, Kontra tiha ona Nai maromak nia ukun fuan sanulo (10) husi ukun fuan sanulo ne’e ikus liu hodi hateten “ Hadomi nai maromak liu sasan hotu-hotu no hadomi ema seluk hanesa ita nia an rasik” Laos ita tenki konsidera ita nia maluk sira hanesan ita nia inimigo bo’ot.
Foinsa’e atu selu ka responde ba Liafuan “Povu a livre” foinsa’e tenki kuda Domin do Dame husi fuan ba maluk sira no Kuda Domin no Dame iha Nia rain Rasik, foinsa’e tenki fo liman malu hodi kontribui ba dezembolvimento iha ita nia rain rasik iha aspeito saida de’it ne’ebé espaço atu kotribui. Perpektiva balun husi belun di’ak Arquimino Da Silva Soares, naran Facebook Milenio soares Silva, hateten foinsa’e ohin loron si’ak ho lian komiko seluk dehan Ahi, Maibe barak liu mak si’ak fali ho assaun burtralismo no bandalismo laos ho assaun pozitivo. Sorin seluk Basilio de Deus naran facebook Jylho Liber mos hateten, foinsa’e ohin loron siak no la hanesan foinsa’e sira iha tempo okupasaun, foinsa’e iha tempo okupasaun brani se hirus matan hodi hasoru nia Inimigo tamba defende Nia rain rasik maibe, foinsa’e ohin loron uza sala demokrasia hodi halo tuir sira nia gostu no hakarak Mais pior liu konsidera ran maluk timor oan hanesan Inimigo.
- Husi hanoin hirak ne’ebe temi ona iha leten, Tuir observsaun pesoal nota Asaun ka hahalok ne’ebé foinsa’e mane sira ohin loron abitua mak
- Laos tur hakdasa ba estuda maibe husik tempo barak sai atan ba telefone
- Laos tur hakdasa ba estuda maibe hakdasa ba Tua sabu ho sigaru
- Laos hamrik hodi hakat ba tuir formasaun sira maibe Hamrik ba halo problema
- Laos hakat hamotuk, aprende hamotuk hodi transforma an maibe konsidera korres hanesan buat importante iha moris hodi sai inimigo ba malu
Asaun ka hahalok ne’ebé sira abitua ona hanesan temi iha leten, muda ona sira ia hanoin ho forma negative no la lori ona sira ba iha futuro ida dia’k, husi Pontus 4 ne’ebé temi ona iha leten, dala barak mak mosu ho resposta
- Sai atan ba telefone imi mak sosa ka
- Hakdasa ba Sigaru ho tua sabu imi mak sosa ka
- Hamrik ba problema imi manda ka
- Saida mak ami halo ne’e ami nia direito ou U bo’ot
Depois rona resposta hirak ne’e dalaruma sente triste tamba foinsa’e sira haluhan ona sira nia futuro no kolen inan aman no familia sira nian, maibe Analiza badak ba resposta hirak ne’e konsidera katak foinsa’e sira uza sala ona tempo no hola sala ona deseizaun, maibe ne’e mak mentalidade ka toman ne’ebé agora foinsa’e abitua ona iha moris loron-loron.
Husi observasasun ne’ebé halo no reposta komiku hirak ne’ebé foinsa’e sira sempre hatan ba nia belun sira nia ideias pozitivo sira
- Solusaun tuir pesoal nia hanoin:
- Reforsa edukasaun Familia/Imformal education
Edukasaun imformal/imformal education, Edukasaun ida ne’ebé importante tebes ba ema hotu-hotu iha moris loron-loron iha familia, maske hamahan an tiha on Edukasaun Formal no Non Formal.
Konsidera edukasaun imformal importante tebes tamba, edukasaun iha familia di’ak bele forma no eduka ema la’o no halo asaun ne’ebé pozitivo iha familia, komunidade no sosiedade rasik, maske ambinete imfluensia, maibe labela muda tamba edukasaun iha familia rasik di’ak no forte tebes.
- Edukasaun Popular
Cientista Paulo Freire Hateten” Educação pupolar e feita com o povu, com os principios ou com as classes populares. Dai a denominação “educação popular porque traz como concepção uma educação libertadora, que ao mesmo tempo é a nossa lógica do conhesemento, mas não so.
Tenik ho tetun, Edukasaun Pupular halo ho prinsipio sira ka ho klase popular, tamba ne’e komfisaun popular ne’ebé hatudo katak sira hanesan konsesaun ida ne’ebé iha tempo ne’ebé hanesan, ita nia koñesemento lójiku.
Dalabarak publico konsidera edukasaun Imformal, Formal, Non Formal mak edukasaun ne’ebé importante tebes hodi bele tranforma ema nia mentalidade no koñesemento hodi ema bele muda mundo hanesan Hanesan Cientista paulo freire tenik “Educação que muda pesoas e pessoas mudam o Mundo”
Maibe intretasaun pesaol konsidera edukasaun tolu ne’e de’it ladauk to’o atu transforma ema hotu ho razaun, Maluk hirak ne’ebé drop out husi eskola ou sira ne’ebé la asesu ba edukasaun baibain ema hotu (BH) espaço naton tebes ba sira atu aprende iha edukasaun Formal no Non Formal, tamba ne’e reforsa edukasaun popular, hodi lori imformasaun pozitivo sira no edukasaun sivika ba komunidae nia le’et hodi mentaliza mentalidade joven ka foinsa’e sira iha hahu’u husi nivel aldeia, Suco, Posto To Municipio.
- Rekomendasaun
- Estado ou parte kompotente tenki iha assaun ne’ebé seriu liga Konstituisaun RDTL artigo 19– Número 1 no rua Hateten
- Estado ou parte kompotente tenki iha assaun ne’ebé serio liga ba Komvensaun Direito Labarik (KDL) ne’ebé Timor Leste Ratifika ona iha tempo tinan hirak liu ba
- Familia hotu-hotu konsidera no kontinua reforsa informal eduacation ou education familia
- Parte hotu-hotu Reforsa edukasaun Popular
- Parte relevante Refosra edukasaun Sivika ba foinsa’e sira
Foinsa’e mak futuru nasaun nian, hatu’ur lolos mehi iha vontade nia leten hodi hakat ba oin to’o mehi nia rohan, Foinsa’e tenki dehan lae ba violensia, lae ba krime, lae ba odiu no lae ba Se kroat ba malu ho liafuan badak
“Adeus Komflitos Bemvindo ba dezembolvimento”
By : Fortunato de Deus




