Lafaek News (BAUKAU)–Tomate fuan bo’ot ne’ebé mak durante husi tempo okupasaun Indonézia nian konsidera tomate orijinál Timor nian, da-daun ne’e lakon ona iha Suku Buruma husi tinan-2012, tanba domina ona ho fini tomate importadu.
Xefe grupo Celestinho da Silva Ximenes hateten, tomate lokál ho tomate husi fini importadu halo ona komparasaun husi kuatidade no mós durasaun tempu koilleta, maibé iha diferente, tanba ne’e deside hodi hili fali fini tomate importadu hodi kuda.
Produtu orijinál fuan bo’ot ne’e nia durasaun ku’u ne’e dala lima hanesan ne’e nia fuan hotu ona, maibé ida saostomat ne’e la’e ne’e depende fali tomate nia buras ne’e, se nia buras liu entaun ita ku’u ne’e to’o dala sanulu hanesan ne’e,”dehan celestinho ba lafaek news iha to’os fatin Iulata kaisa’e Baukau, segunda (07/02/2022)
Nia hatutan, ema ne’ebé mak iha Suku Buruma laran tomak, kuazu hotu-hotu kuda fini importadu ne’ebé mak husi nasaun viziñu Indonezia hanesan Royal F1 no Royal 58.
Husi grupo ne’ebé mak nia parte lidera hodi kuda produtu sira hanesan tomate, lís mean, fore-tali inklui kanku, ba to’os hektares-4 kompostu husi membru grupo ema na’in-8 husi suku diferente.
Husi membru na’in-8 ne’e, balun remata ona sira nia estudu iha eskola nivél ensiñu Sekundária, maibé razaun ekonomia familia fraku, deside buka osan liuhusi kuda tomate hodi sustenta ekonomia uma laran.
Osan sira ne’ebé mak ami hetan rezultadu husi fa’an tomate nian, mak ami hare’e ami nia oan nia eskola, hare’e mós ba difikuldade ne’ebé mak ita hasoru, ha’u nia oan na’in-4 mak asesu edukasaun, balun foin mak SMP balun SD,”nia hateten
Alende ne’e mós nia parte hakarak atu moderniza di’ak liu tan to’os ne’ebé mak sira servisu ba, atu nune’e hafasil servisu husi parte rega nian, maibé sei menus iha finansiamentu.
Bainhira nia folin di’ak ha’u sei tau osan oituan-oituan hakarak moderniza mos ha’u nia to’os ne’e, atu nune’e ha’u nia membru sira servisu laduun kolen ona,”nia informa
Xefe Suku Buruma, Liborio dos Santos Freitas hateten, maske iha nasaun Timor-Leste ema barak mak seida’uk konsidera parte hortikultura la’os servisu, maibé joven maiori iha Suku Buruma remata eskola iha nivél Sekundária no mós iha lisensiatura, moris ho hortikultura.
Iha Buruma kauze joven hotu-hotu pursentu 75 ne’e, moris iha aktividade hortikultura kuda tomate,”dehan Liborio
Tanba servisu ho ékipa kria grupu kompostu husi ema pur-volta na’in-3 hodi kuda to’o to’os hektares ida resin bainhira remata koilleta kada ema ida bele hetan rejultadu to’o pursentu 80 ba osan.
Nune’e mós iha rejultadu di’ak bainhira kolleta dala ruma ema na’in-ida bele hetan to’o balde (kunci mas) 500.
kunsimas 500 , entaun 500 di kali 10 kilo, entaun 5000 kilo, ita dada ba tonelada nia 5 ton ona,”nia konta
Joven hirak ne’ebé mak dadaun ne’e ativu iha parte hortikultura kuda tomate, apoiu tekniku husi parte servisu Agrikultura Munisípiu Baukau hanesan ajuda fila rai, maibé konaba fini tomate, aimoruk rega tomate inklui adubu organiku joven sira sosa rasik.
Maibé iha impaktu boot mak husi folin tomate ne’ebé mak kada semana negosiate sira muda tuir sira nia hakarak hodi fó impaktu ekonomia ba to’os na’in sira.
MAP tenke haré ba asuntu ne’e, apoiu Suku, halo konservatóriu tomate nian, atu distribui ba merkadu ne’e folin nafatin estavel, tanba agora ema hotu kuda tomate bainhira rame rame koilleta tenke butuk iha merkadu nia folin tenke tun,”nia afirma
Enkuantu totál populsaun Suku Buruma hamutuk 3, 638 xefe familia hamutuk 860 kompostu aldeia 4,aldeia ono-sere,caeasamutu,suliua, inklui Aldeia Tasi.
Jornalista : Joaozinho Bosco
Editor : Agapito de Deus
