Lafaek News—Komunidade iha Suku Tapo Memo, Postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, enfrenta difikuldade iha bee-mós, obrigadu komunidade tenke kuru bee-mota hodi uza ba nesesidade loro-loron hanesan tein, haris no fase ropa.
Agustina Brites Orleans hosi Aldeia Tiktalak 1, haktuir durante tinan haat resin ona uza bee mota tanba sistema kanalizasaun la funsiona.
“Agora ami la asesu ba bee moos. Bee ne’ebé ami uza loroloron mak bee mota, atu hariis no fase roupa. Bee torneira ne’ebé antes ami uza, agora la sai ona durante tinan haat nia laran,” Agustina hateten ba ekipa AJTL iha Mota Memo Maliana.
Nia tenke la’o aproximadamente minutu 30 husi uma ba mota atu kuru bee, lori jerigen rua ho kapasidade litru lima kada masa ida hodi kuru bee mota lori ba uma hodi uza, durante tempu udan, família bele uza bee udan ba nesesidade uma-kain, maibé, bainhira tempu bailoro, bee mota sai fonte prinsipál ne’ebé sira depende ba.

Situasaun hanesan mós hasoru iha Aldeia Piprelax 1, ne’ebé Tarcício Pereira de Jesus no família sira seluk halo ona esforsu rasik atu hetan asesu ba bee. Maibé konstrusaun irigasaun Maliana 2 mós difikulta ba uma kain 27.
“Ami kee bee matan ne’e iha 2019, tempu pandemia covid 19, ami uma kain 27 tau osan hamutuk ho montante US$250 hodi sosa ekipamentu hodi konstrui bee matan, udan no mota bo’ot mós bee la merak maibe konstrusaun irigasaun ne’e mak taka tiha, ami kee fali foun ne’e la garantia bee ijiene” Tarcísio afirma.
Nia haktuir katak bee matan foun ne’e livre labarik sira hariis iha laran, lasu boek ho ai moruk balun entaun sira sente bee merak maibe la iha tan bee seluk atu sira konsumu.
“Bee ne’e labarik sira tama hariis no buka ikan, ha’u servisu iha peojetu irigasaun ne’e mak mai duni sai, dala ruma hau hare’e ema buka boek ne’e hau toman sira hili deit ne’e hau deskonfia sira lasu ho ai moruk entaun sente ami konsumu bee la potavel”dehan komunidade Piprelax 1.
Tanba sistema la funsiona komunidade tenke tau osan hamutuk $250 kada uma kain, konstrusaun irigasaun taka bee matan uluk entaun sira kontribui tan dólar amerikanu sanulu resin lima ($15) hosi família ida-idak hodi harii bee matan foun. Sira mós tenke sosa pulsa no fiu tan atu sistema bele funsiona.
“Kustu ne’e kontinua sai todan ba ami, tanba dada bee ho kontador eletrisidade, pulsa ho folin dólar amerikanu $20 bele hotu iha loron rua ka tolu de’it,” Nia afirma
Xefe Suku Tapo Memo, Joaquim B. da Silva mós hateten katak komunidade enfrenta problema bee durante tinan haat, no situasaun ne’e mós akontese iha tempu konstrusaun Irigasaun Maliana 2.
Tuir nia, komunidade agora tenke ba mota atu hariis, fase roupa no kuru bee tanba bee husi torneira la sai.
Komunidade balun mós buka bee iha mota rasik, ke’e bee iha área mota no uza bomba atu dada bee ba fatin konsumu.
Liurai Tapo Memo hateten tan, iha tempu hanesan ne’e, komunidade presiza garantia asesu ba bee moos, liuliu tanba fonte bee ne’ebé komunidade uza antes afeta hosi konstrusaun projetu irigasaun.
Xefe Suku relata, PDIM Munisípiu Bobonaro agora hala’o reabilitasaun ba bee-matan rua, Boltama no Lahu.
“Reabilitasaun ne’e ho montante dólar amerikanu $158,000 no durasaun fulan neen. Prosesu reabilitasaun dadaun ne’e atinji kuaze 40%. Reabilitasaun tomak planeia atu dura fulan neen, espera katak hotu fulan rua mai tamba ho orsamentu 2026 nian” Joaquim informa
Iha sorin seluk Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia katak Irigasaun Maliana 2 hala’o hosi kompania internasionál Minarta no progresu projetu atinji aproximadamente 50%.
Maibé, Paulo hateten katak nia seidauk bele konfirmasaun bee merak ne’ebé komunidade uza liga diretamente ho reabilitasaun Irigasaun Maliana 2, tanba asuntu ne’e presiza avaliasaun hosi engenheiru tékniku.
“Irigasaun Maliana 2 ne’e kompania internasionál mak kaer. Tuir hau nia hare’e atinji ona mais ou menus 50%, maibé karik kauza husi reabilitasaun mak bee komunidade konsumu ne’e merak ne’e engenheiru sira mak hatene,” Paulo hateten.
Nia mós hateten katak volume bee hosi sistema BTL limitadu. Bee hosi Suku Saburai fahe ba suku neen iha Postu Administrativu Maliana, nune’e la bele kobre nesesidade hotu, tanba volume bee kiik, komunidade iha suku balun tenke buka bee-matan rasik atu satisfás nesesidade.
Iha konteksu ne’e, komunidade hein katak projetu infraestrutura, inklui Irigasaun Maliana 2 no sistema bee komunidade, bele konsidera mós nesesidade bee ba populasaun ne’ebé hela iha área projetu.
Ba komunidade Tapo Memo, prioridade agora mak garantia katak konstrusaun no reabilitasaun infrastruktura la hamosu interrupsaun naruk ba asesu bee, no iha mekanismu klaru atu asegura bee moos no seguru durante prosesu projetu.
Enkuantu Ekipa AJTL “Media Tour’ ba atu konfrma kompania Minarta na’in iha nia edifisiu maibe ema la iha.
Programa Media Tour ne’e realiza tanba Asosiasaun Jornalista Timor-Leste hetan apoiu husi IX Governu liu husi Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosiál.
Jornalista: Gracia Soares


