
Lafaek News–Observasaun no monitorizsaun lafaek News durante semana ida iha Mortuario ospital Nasional Guido Valadares ( HNGV ) dadus hatudu ema nain 22 mate hahu husi loron 1 to loron 7 fulan Setembro 2021, Ema mate la ho Covid 19 hamutuk 22 husi total 22, kompostu husi labarik 14 idade husi fulan 0-1 no joven nain 3, no ema katuas-ferik hahu husi idade 40-70l inklui nain rua mate tanba asidente.
Liga ho asuntu ne’e dekanu Fakuldade Siensia Sosias (FCS) Universidade Nasional Timor Lorosa’e ( UNTL) Camilo Ximenes hateten ema Mate barak iha Hospital tanba Governu no Ministeriu Saúde konsentra liu kombate Covid-19, maibe La tau atensaun moras sira seluk.
“Ita nia governu agora liu-liu ministerio saúde konsentra oinsa mak atu kombate covid-19, maibé sira la haree atensaun didiak ba moras sira seluk ” hateten Camilo Ximenes ba jornalista Lafaek News iha nia Knaar fatin Edifisiu UNTL Caicoli foin lalais ne’e.
Alende ne’e Camilo Ximenes hatutan mekanismu barak Ne’ebé presija tenki halo atendiementu di’ak hodi salva ema tantu nia covid 19 ou lae maibe Salva uluk mak moras ne’ebé nia hasoru labele salva atende deit ba ema ne’ebe mak afeita covid.
Ha’u hanoin mekanizmu barak ne’ebé presija sira tenki halo, primeiru Socoro ne’e tenki halo atu salva ema tantu nia covid ka la’e, maibe nia iha moras seluk, ita lalika preokupa lai ninia covid ne’e, salva lai ida ne’ebé mak nia hasoru, ezemplu bebe ida atu moris ninia ain mak tun uluk, salva lai bebe ne’e, la’os o atu salva más hanoin fali covid-19 kona nia, tanba covid ne’e kona la’os mate liu, la’e tanba ne’e ema barak tauk ona ba kestaun,” Esplika Camilo
Camilo fo hanoin Ministériu Saúde, primeiru tenke salva ema segundu presija prioritiza moras ne’ebéiha, hanesan labarik ne’e futuru obrigadu tenke salva, tanba ne’e mak ohin hanesan temi labarik ida iha uma ninia inan labele konsege atu hahoris, tanba ne’e mak mai husi Maliana atu salva, mas na realidade laiha nein salva labarik nein salva ninia inan.
Ha’u konkorda ho ideia ita nia estatu lei funsaun publika ninian la’os Saúde de’it, Satan Saúde atendimentu ne’e tenki ho mamar lalais i bele Adekuadu ne’e lei funsaun publika koalia ida ne’e. Katak Dekanu Fcs UNTL Camilo Ximenes.
Iha sorin seluk Dekanu Médiku Jerál UNITAL Joaquin de Jesus Suas, nu’udar médiku iha HNGV, hateten iha Rai Timor ne’e antes buat sira ne’e akontese hanesan Covid-19, iha ona doensa barak, dengue hanesan iha tempo udan nia laran dengue ne’e hanesan kazu ne’ebé barak demais iha moras seluk Tbc no moras transmisaun no la transmisaun.
Hodi dehan, atu ko’alia kona-ba numero kazus moras klaru iha hospital nasional sempre sira rejista kazu ne’ebé nia número aas tanba iha moras balun ne’ebé prevene no moras balu la prevene, liga fali ba estadu ninia planu no desizaun ministériu saúde nian atu nu’une ita haree kazu ninia número sae liga mos ba pandemia covid-19, covid ne’e rasik la oho ema, maibé ema ne’ebe iha moras seluk hanesan tensaun no ran midar no moras seluk bele habadak vida.
Ha’u haree los duni katak estadu sira esforsu aan liu husi Ministériu Saúde buat balun sira halo ona buat balun seidauk halo ita rekoñese nafatin buat ne’ebé sira halo dalaruma sira halo planu barak demais kria pilar, maibé prezisa halo evalusaun no involve entidade hotu,’’ sujere dekanu saúde UNITAL.
Dosente Médiku jeral haktuir nia parte rekonese governu halo ona buat balun, maibé iha buat ne’ebe sira presija hadia, ida bainhira atu kria sira dalan dalan ruma presija ema hotu hanesan sosiedade sivil no autoridade lokal sira atu ema hatene implementasaun ne’e, problema mak ne’e Ministériu Saúde foti desizaun balun la konsidera povu ba saida mak sira implementa.
Ha’u sujere ba estadu oinsá atu bele esplika klaru ba ita nia povu segundu sebele karik depois ita implementa estadu de emerjensia seriedade ne’e iha ita la sériu hatene de’it mak taka de’it ita nunka mais tur hanoin halo evaluasaun halo balansu depois de ita kria lockdown ne’e sai impaktu pozitivu ba ekonomia sosial Edukasaun ba ita nia rai ne’e oinsa ita la halo,’’ hakotu nia.
Estagiario : Carla Borges
Editór : Agapito de Deus

