Eskritor : Nelson Babo Ximenes

Eskola  : Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL)

Facu     : Faspol

Dep       : Dezenvolvimentu Komunitariu

Povu maka aliserse ida ne’ebé importante tebes ba konstroe ezistensia estadu nian iha pais sira ne’ebé mak opta sistema Demokrasia, Ejistensia estadu nian povu maka funda no hametin instituisaun estadu nian, maibe iha sikun seluk mosu separasan sé mak estadu? no sé mak povu?,  tamba ne’e sistema demokrasia makaer ukun la’os maromak mak fó bensaun, maibe povu mak fó lejetimidade ba makaer ukun sira, liu husi dalan Elisaun ne’ebé hala’o kada tinan lima dala ida, tantu iha ELPAR no ELPR, tamba ne’e votu ne’ebé povu fó la’os atu fahe ukun, maibe oinsa atu ukun. Ema hotu-hotu mai ho nia maneira hakarak ukun hodi halo politika ba ukun nian, no balun mo’os halo politika tauk atu lakon puder, alias hela ho estatus quo ka “detentor do poder” ho nune’e politika ne’e inquestionavel ba povu maibe dever ida ba sira ne’ebé moris iha poder. Ho termo seluk ne’ebé intelektual barak kestiona iha publiku maka ukun ho responsabilidade laos ukun tamba oportunidade.

Tuir Mark Twain fó nia introdusaun iha presepsaun siencia politika katak,todo mundo sabe sobre política mas ninguém a entende (Ema hotu-hotu hatene konaba politika, maibe la iha ema ida maka atu entende)tamba ne’e ita halo politika ho intensaun ida, hodi aposta ba moris diak povu nian, laos halo politika ba moris prevelejiadu nian. Wainhira ita halo politika maka povu sei moris susar, ita sei dauk maduru iha politika, hanesan mós povu sei moris mukit no halerik nafatin entaun estadu seidauk maduru.

Iha parte seluk politika ne’e hanesan arte seni halimar, ho lia-fuan elegante atu menan  ema nia laran, laos uza lia-fuan irasional no emosional hodi kria tan deskonfiansa no odio iha ema nia fuan. Ne’e laos politika ne’ebé intelejente hodi buka votus atu ezekuta nia idealizmu no objetivu politiku iha poder politiku. Maibe iha estadu ida ne’ebe independente demokratiku halo politika atu implementa tuir kompromisio ne’ebe sira promete iha eleisaun nian, tanba programa sira ne’e mak sai ajenda prinsipal ba governo ou estadu ida nia ukun. Atu aborda tuir hanoin kritiku sira ne’ebe hatete :katak “halo politika atu hadia povu nia moris laos halo politika destroi povu nia fuan”( A missão primeira da politica é para contruir a sosiadade e não para a destruir) iha artigu ne’e hau hakarak aborda mós ho lia-fuan fundamental husi Ronald W. Reagan presidenten Amerika nian ba 40 ne’ebé hateten katak governasaun laos solusaun ba ita nia problema, Governasaun mak problema ( Governament is not the solution, it’s the problem) Rodal fo sai lia-fuan ne’e tamba Amerika hasoru dezafiu ne’ebé kursial katak kresimentu ekonomia iha momentu ne’eba hetan difikuldade bo’ot. nia hato’o diskursu ne’e wainhira simu puder nu’dar presidente estadus Unidos.  Hare ba termo ne’e Reflete kedas ho situasaun rill iha Timor-leste problema governasaun hodi nia implikasaun bo’ot ba sosiedede Timor-Leste, no problema ekonomia hetan difikuldade iha situasaun inserteza politika ne’e.

Tamba ne’e puder ne’e mai husi povu ba povu no fila fali ba povu, ukun ne’e povu nian tamba ne’e ukun ne’e atu servi povu labele halo povu sai fali escravo ba puder ne’e, halo buat hotu tamba interese ba povu nian no tau interese Nasional a’as liu interese grupuismo, familiarismos, no partidarismo,tenik husi saudozu Lasama katak hau nia dignidade la a’as liu dignidade Nasaun nian. iha Konstituisaun da Republika Timor-Leste

KRDL (Artigu 2 Soberania no konstituisionalidade) iha Alinea 1 hateten katak, Soberania ne’e hatur metin iha povu, ne’ebé hala’o soberania ne’e tuir lei inan haruka. Atu enfaze liu tan hametin politika ida ne’ebé ho baze popular, atu bele garante hotu partisipasaun povu nian iha sektoral hotu, tantu iha dimensaun politika sosial,ekonomika, kultural, liu tan ne’e  presija parapol halo politika ida ne’ebé mais popular hodi engloba hotu partisipasaun sidadaun hotu nian, direitu husi sidadaun hodi hola fatin no fó liman rohan iha politika,konaba asunto publiko tomak, sira bele hili sira nia representante ba orgão sira hodi hetan kna’ar politico, hato’o hanoin no hare lisuk desizaun sira ne’ebé maka hada’et ba intrese nasional no hola resolusaun konaba problema sosial sira, halo politika tau objetivu estadu a’as liu buat hotu, laos hari’i politika atu buka fali previlejiu iha ema seluk nia terus no miseria, hari politika tamba interse do estado ne’ebé maka konsagra ona iha konsituisaun RDTL Artigo, 6 Objetivu estadu nian.

Tuir lei inan  TimorLeste nian hatur “Estado direito democrático soberano independente e unitario, baseando na vontade popular e no respeito peladignidade dapessoa humana “ hodi hatur momos katak a soberania reside no povo (kna’ar iha povu nia liman) ne’ebé sei halo tuir lei inan haruka, vontade popular no soberania ne’e sira haraik ba sira nia representante liu husi eleição ba partido politico ne’ebé sira rasik hili, povo nia partisipasaun politika ne’e bele halo liu husi dalan directo no bele mós indirecta. Alende  sistemademokrasia iha nia sentido ida ne’ebé maka universal liu garante partsipasaun sidadun hotu nian, atu moris iha paz no harmonia nia laran, kria estbilidade instuisional estadu nian,hodi habelar dezenvolvimentu husi nivel nasional ba to’o area remotas sira.

Nune’e hare ba situasaun iha Timor- leste tinan hirak ikus ne’e dezenvolvimentu lao estagnadu tebes, tamba faktor lubuk ida ne’ebé influensiadu liu-liu iha politku no lideransa

sira, hamosu konjutura politika hodi ita ba moris iha situasaun  inserteza politika, fó nia implikasaun bo’ot iha aspeitu negativu ba iha prosesu dezenvolvimentu estadu nian. tamba esatadu ida moris iha puder krize politiku nian maka ita sei la projeta dezenvolvimentu iha ita nia rai, Kuatu mais ita la tau interese nasional no interese do povu, porque situasaun politika ne’ebe mosu, periodu ikus ne’e lori ita atu kumpriende no hare’e dezenvolvimentu politika iha instituisaun sira liu-liu iha oragaun pilar ha’at (4) ne’ebé importante hanesan airin nasaun: Orgaun Legislativo, Orgaun Ezekutivo, Presidente no Tribunal.

Iha ita nia sistema semi-Presidensial ne’e hanesan sistema ne’ebe sanak mai husi sistema Parlamentar ho sistema presidensial, ne’ebe nia estrutura maka kompostu husi presidente da Republika sai hanesan xefi do estadu, no Parlamentu Nasional/legislativu sei lidera husi partidu ne’ebe manan maioria ka koligasaun hodi forma governo sai hanesan xefe do governo sei lidera husi Primeiru-Ministru ne’ebe iha. No PM rasaik mai husi partidu ne’ebe hetan asentu ka maioria iha parlamento nasional ka koligasaun partidariu sira. No partidu ne’ebe la hola parte iha governo sei sai hanesan opozisaun iha parlamentu nasionnal hodi halo debates orsamento jeral do estado no halo fiskalizasaun halo lei no foti dezisaun politika ho partidu sira ne’ebe forma governo rasik. Orgaun judisiariu hanesan tribunal sei sai orgaun nebe independente hodi kontrola lalaok governante sira. Maibe situasaun iha dekada ikus ne’e apresenta diferente bo’ot ba povu iha rai doben ida ne’e, liu-liu orgaun ne’ebé  maka asume nia papél importante iha pais ida ne’e, konjuntura politika ne’ebé akontese hodi ita ba deskobre lakuas iha airin estadu nian, iha ne’ebé sira nia  resposabilidade iha dekada ne’e, liga ho impase politika durante ita hare no observa interferensia politika mosu iha orgaun independen sira. No kazu politika sira hakark mak bonkar pasan hela deit instituisaun estadu

nian hanesan brinkedus, oinsa maka ita bele halo alternansia politika ida, kuantu mais lideransa politika sira halo ona politizasaun iha instituisaun independen sira.

Husi orgaun ha’at ne’e maka ida-idak ho nia fuan no kompetensia rasik hodi halo kna’ar tuir konstituisaun haruka, maibe nu’udar nasaun ne’ebé sei joven Timor-Leste infrenta problema barak iha estadu de direitu demokratikuita sai husi estadu krize ita tama iha estudu failadu. problema foun ne’ebé estadu hasoru maka inserteza politika durante besik tina Lima (5) nia laran ita tama iha krize lideransa. Tamba lider ida-idak mai ho nia plantaforma politika, no halo harin ha’at nasaun nian fraku liu tan iha situasaun ida ne’e.

Defaktu dadus imperiku hatuda ba ita katak situasaun iha momentu ne’ebé halo sidadaun moris iha situasaun ke dialema tebes, durante konjuntura politika ne’ebé, homosu situasaun deskontentemente, hodi hatudu katak lider politiku sira ida-idak ba ho nia arogansia politika hodi halo propaganda politika ba insulta malu., no hamosu inserteza politika/ politik yang tidak jelas. Sitausaun ne’e hodi ita ba reflete katak votu ne’ebé maka povu fó la iha parapol ida maka transforma povu nia votus ne’e ho rasionalidade, politiku sira halimar ho povu nia votus signifika ita halimar ho povu nia vida.

Atu esklarese mo’os situasaun iha dekada ikus ne’e hamosu nia inpaktu negativu ba sosiedade sira no povu kiik no kiak sira, sai vitima iha situasaun politika, ne’ebé maka  interese ema balun nian hodi hetan puder no hametin puder,  situasaun iha Timor-Leste hatudu momos no lolos ba ita povu maka, lider politiku kolia rekonsiliasaun ba povu, maibe lideransa sira defisil atu halo rekonsiliasaun ba malu, ita koalia konsesnsus nasional, dialogu nasional, maibe situasaun nafatin inserteza. Signifika parapol sira nafatin kanten ba puder no puder ne’e laos profisaun ba lider politiku sira, maibe povu maka eleje husi dalan sufrajiu no universal livre no sekretu iha Elisaun ne’ebé maka konsagra ona iha ita nia Konstituisaun.

Nune’e krize lideransa ne’ebé iha maka halo fraku hotu instituisaun orgaun ha’at (4) iha estadu de direitu demokratiku nian, ida-idak labele asume nia funsaun ho diak kuantu mais intervensaun politika kahur iha laran, halo instituisaun estadu nian labele funsiona ho diak, tamba diverjensia politika ne’ebé mosu la iha nia solusaun ate agora governo ida ne’e atu husik nia mandatu, nomos presidente da republika ramata ona nia mandatu iha periode ida ne’e. Husi situasaun ne’ebé estadu ida ne’e hasoru entermos de krize lideransa maka sai hanesan ipendimentu ba prosesu hotu nasaun nian liu-liu prosesu dezenvolvimentu ba povu kiik sira durante tinan lima (5) ita konklui estadu ida ne’e ho impase politika tamba deit puder no hotu-hotu hakarak kaer puder, no hametin puder maka ita sei nafatin hela iha situasaun insertza politika nia laran.

Konkluzaun

Bazeia ba ideas jerais ne’ebé maka deskreve ona iha leten hakarak konklui deit, tuir eskritor nia observa no komprensaun politiku sira halo ona frakeza politika iha ita nia rai doben RDTL ne’e, lider politiku sira la iha ona boa vontade atu deskute no tur hamutuk hodi fo solusaun ba impase politika ne’e, atu hamosu fali postura politika foun iha konjuntura politika ne’e, ita labele define deit politika maibe ita mo’os tenke ezekuta politika ho unidade no cave ba prinsipiu demokrasia nian,ita laos ezekuta politika ho sigularidade.

Politikamente asaun konkreta ne’ebé povu hotu hare no observa durante mosu

inserteza politika to’o hamosu krize instituisional, maka  orgaun lezislativu sira hafraku ona sira nia ejistensia iha tempu ne’ebá, tamba ita lakon ona unidade nasional, no ita la kolia ona interse do estadu, mais pior liu ita nia lider sira baku fila meza iha parlamentu Nasional, hatudu katak lider sira la iha maturidade politika, no hamosu fali vandalismu iha parlamentu nasional. Husi parte seluk  formasaun governo ne’ebé maka konvoka husi partidu ne’ebé hatan maioria simples hodi ba forma gorverno da hitu VII ho partidu sira ne’ebé maka asentu iha parlamentu nasional, la konsege hetan governo ida ne’ebé maka maioria, no hetan formasaun governo ida ne’ebé minoritariu husi partidu PD no Fretilin, ikus programa do governo sumba iha parlamentu nasional, maka presidente da Republika uza nia kompetensia hodi dizolve parlamentu Nasional, hakat ba elisaun antisipada, hodi hari fali postura politika foun ho governo ida ne’ebé maioritariu AMP ne’ebé forma husi partidu tolu (3) CNRT, PLP no KHUNTO iha VIII governo, nafatin situasaun ne’e la muda, mosu nafatin diferensia de ideas politika entre lider politiku sira, hodi hatudu asaun konkreta ida katak OGE sumba iha Parlamentu Nasional sinal katak Governo da VIII monu ona iha tempu neba.

Maibé, atu sustenta governasaun ida ne’e ba tinan lima (5) iha viavilizasaun husi partidu maioria simples. Maibe ida ne’e mo’os laos solusaun,  nafatin mosu diverjensia politika hodi insulta malu iha oragaun legislativu. No fim situasaun ne’e hetook aat liu iha kampaña pre-eletoral presidente tinan 2022-2027 no lider politika sira la hasai linguajen ne’ebé maka edukativo ba povu sira, no sempre hamosu linguajen ida ne’ebé maka iha tendensia emosional. No susar ba ita atu hari estadu ida ho karakter unidade nasional.

Husi faktus ne’ebé hatudu ba ita katak lider sira tau interse liu ba puder do que povu, sira tau liu interese individualdo que interese Nasional. mais pior liu situasaun ohin loron buras ho gruppismo no familiarismo, nomos partidarismo, povu sai husi sitasaun kolonizadu

no tama fali iha isituasaun Neokolonializasaun, Lider sira krize ba politika tan puder, no povu sira nafatin Krize ba Be’e mós, Sasan folin Sa’e iha merkadu nomos povu agrikultor sira susar hodi sira nia produto ba asesu iha merkadu tamba kondisaun estrada ladiak. ita halo tiha planu estratejiu dezenvolvimentu 2011-2030 sai fali hanesan biblia hodi lider sira adora, ita nia planu hakerek buat ida, ita nia implemtasaun halo fali buat seluk ida, oinsa maka ita bele garante dezenvolvimentu ida ne’ebé equilibrio no sutentabilidade ba povu. Sera que ita la konsisten ho planu ne’ebé maka ita hatur ona, hodi halo kontinuasaun, ita nafatin hela ho sistema ida bonkar pasan.

Refrensia :Livro Introdusaun Siensia politika Ministerio Edukasaun Buletin Fernando Lasama de Araújo 16 Fevereiru- 2 juñu 2015, livru Mata dala pre-Eletoral Legislação Eletoral Timor-Leste 2a. edisaun Pe.   Martinho Gusmão 25 Marsu 2012. Konstituisaun da Republika de mokratika de Timor-Leste (KRDTL) 2002

Suara Redaksi Time Timor 2012