Lafaek News—Tinan  26 ninia laran, inan faluk ida ho naran Selestinha Gusmão, ho idade 51, harii uma baraka prega ho kalen feruzen no sikat iha moru iha luron ninin Perumahan Nasional (PERUMNAS), iha aldeia Moris-Ba Dame,  suku Bairo-Pité nian hodi fila-liman hakna’ok osa rahun hodi hatutan nia moris loro-kalan nian.

Moris hanesan feto faluk, hateke buat hotu dook husi matan, laiha ema ida foti matan haketek ba nia maluk ne’ebé sente hela moris susar, maske nune’e, inan faluk ne’ela hakiduk no la tane liman, kosar –wen turuk habokon isin lolon la leet de’it, basa tulun hela husi aman Jesus iha kalohan nia leten as ba, fiar ho nia buat ida sei la susar.

Iha Baraka ne’ebé faluk Selestinha horik, falun dunik ho kalen ferujen traba netik moru lolon hodi satan udan nia turuk ho anin nia suut, kadalak sira halibur bee no hadodok tahu iha tempu udan, faluk sente hanesan sai ona belun di’ak ho difikuldade ida ne’e, loron-kalan rona de’it mak kareta ho motor ninia barullu, tanba barak moru leet harii kedan iha luron ninin Bairo-Pite ba Ailok-Laran.

Bainhira tempu bailoron, faluk sente la hakmatek liután husi atake rai-rahun ne’ebé sempre falun metin no belit iha kalen leten no kari an iha odamatan susar ba nia hodi dadas iis.

“Ha’u hela iha nee iha 1999,to agora ha’u hela mesak, tempu udan ne’e ha’u la toba tanba uma laran ne’e bokon hotu, ha’u tauk anin boot,  buat ruma ne’e ha’u la toba ha’u halo orasaun ha’u  udan para foin  toba, maibé uma laran bokon hotu nomos kuartu momentu be’e tama uma laran ha’u bolu Xefe Aldeia mai haree no hasai foto, más too agora seidauk rona informasaun ruma,” Faluk Selestinha Gusmão haktuir esperiensia moruk ne’e ho Jornalista lafaek news, hafoin vizita espesial ba nia rezidénsia Aldeia Moris Ba Dame Bairu-Pité, (25/02/2025).

Laiha ema ida hamaluk inan faluk ne’e, maske faluk iha maun nain 5  kompostu mane nain rua no feto nain tolu, faluk Selestinha Gusmão  nudar oan daruak husi sira nain haat,  alin sira la vizita  sira nia biin faluk Celestinha, tanba  hetan moras struk  no balun preukupa ho sira nia uma kain, nune’e  labele vizita inan faluk Selestinha, faluk moris mesak no hamaluk de’it hosi nia belun sira husi grupu Mizerikorida Kapela Bairu-Pité.

Ho orasaun ba Jesus Mizerikordia la monu leet, dala ruma faluk hetan tulun husi nia viziñu sira aihan bikan ida iha tempu ne’ebé faluk laiha liu buat ida, dala ruma mos viziñu sira ajuda foo san uituan ba inan faluk Selestinha hodi sosa fali produtu rai laran hanesan, hudi, liis mutin no mean hodi faan fila-fali, atu bele hetan fali osan funan hodi bele sustenta nia moris.

“Babain ha’u nia viziñu sira fo hahan no osan, maske ema seluk maibé laran luak no grasa maromak ninian sira haree ha’u, sira fo osan $.10 $.20  ha’u sosa produtu fehuk ropa, liss, ai maran, mina rai  loron ida hetan $1.50, ha’u tein de’it sasoro han hodi hein sasan sira ne’e to kalan han nafatin sasoro ne’e hodi deskansa de’it ona, dala ruma ha’u ba han rame-rame iha ha’u kolega sira nia uma hotu mai ha’u toba  ona, iha oras tuku 3 lokraik, ha’u sempre reza,  maibé kuandu ha’u reja ema mai sosa sasan haree ha’u laiha sira foti sasan ne’ebé mak ha’u fan ne’e lori ba liu,” Selestinha haktuir.

Julieta Lopes dos Reis hanesan, viziñu ne’ebe sempre ajuda inan faluk Selestinha Gusmão , nia konta tuir katak, hanesan viziñu sempre fo ajuda hanesan hahán no eletrisidade ne’ebé lakan ba inan faluk ne’e nia baraka, no nia mos hateten uma ne’ebé inan faluk ne’e hela la’os privadu,  maibé uma perumahan tanba ne’e wainhira  gopvernu halo eviksaun ba iha uma inan faluk Celestinha laiha ona hela fatin ba Faluk Selestina atu kontinua buka moris.

“Ama ne’e sempre tuir atividade igreja nian no fan sasan sira ne’e, ami ajuda uituan-uituan, hanesan hahan modo durante tia Tina hela iha ne’e, uma mak hanesan ne’e husi nia familia mai hadia, maibé la sibuk tia husik ha’u hadia la kompletu moris mak hanesan ne’e, uma ne’e perumahan la’os uma privadu bainhira haruka gusur ne’e ami la hatene loos nia atu hela iha ne’ebé ,” Juleta haktuir.

Hatan ba preukupasaun faluk Selestina nian, Xefe Aldeia Moris Ba Dame, Fabianto Kalcona,  hateten katak iha tempu badak  nia parte sei  tenta ba iha sosial no parte relevante sira hodi fo tulun inan faluk Selestinha Gusmão,

“Senhora Tinha los dunik nia moris ho kondisaun hanesan ne’e, nia mos fan nia sasan uituan iha nia uma oin ne’e, ha’u rasik mos seidauk hatene nia problema rasik no nia nunka mai direta hodi hateten nia situasaun moris ninian, no seidauk iha ajuda ruma parese nia dehan iha uma kain 7, mak ajuda ona nia parese ida ne’e mak realidade nia hasoru situasaun sira ne’e, ami nia programa seidauk to iha ne’eba maibé ita boot sira too iha ne’eba ida ne’e hanesan pontus diak ida ba ami atu fasilita ami nia servisu iha tempu besik ha’u tenta atu ajuda emerjensia ruma husi parte sosial no parte relevante hodi sira ajuda ho planu ne’ebé mak sira tau iha ne’eba,”nia esplika

Iha fatin hanesan, Xefe Suku Bairo-Pité, Joaninha Alves Soares mos promete ba Lafaek News katak nia parte sei esforsu maka’as hodi buka apoiu husi governu liu-liu Ministériu Solidariedade Sosial no Inkluzaun hodi tulun netik inan faluk Selestinha Gusmão nia moris ne’ebe ho realidade terus.

“Ita hotu hotu moris iha RDTL nia okos, ita hotu iha direitu ba moris dignu, ho dadus sira ne’e ami tenki relata ba governu liu-liu MSSI atu tau iha periodu ida ne’e bele hetan uma mahon,” Xefe Suku Bairo-Pité sublina.

Jestora suku Bairo-Pité ne’e konfesa nudar lideransa komunitária iha papel boot tebes atu hatoo ba governu kona-ba komunidade ida ne’e;

“bain bain ha’u hasoru infelizmente ha’u la hare direta  faluk Selestinha nia kondisaun moris husi ita bo’ot sira nia observasaun hetan ona, ami bele tau iha planu atu bele relata ba MSSI bele tulun urjente ba ita nia sidadaun ida ne’e,” Xefe suku ne’e relata.

Entretantu, suku Bairo-Pité populasaun hamutuk 25,923, kompostu husi feto 12,655 no mane hamutuk 13,268 Inklui ema ho defisiénsia hamutuk nain 4, total aldeia hamutuk 26, 5 de Outobru, Andevil, Avansa, Bita-Ba, Bukafini, Fatumeta, Fuslam, Frecat, Haburas, Hale-Mutin, Lalora, Licarapoma, Moris ba Dame, Niken, Rai-Nain, Ribeira Maloa, Rio de Janeiru, Rui Naklekar,  São José, Nazaret,T,at, Tane Timor, , Teki-Teki, Terus Nain, Timor –Kmanek,  Xamatana, no We-Dalak.

Jornalista : Maria Jose

Editor        : Agapito de Deus