“Ha’u haree tia tanis hori ohin?” “Ha’u hanoin ha’u nia alin!” “Alin nia ruin hetan ona ka seidauk” seidauk hetan too agora!”
Ha’u haree nia hakuak metmetin retratu meio-corpo (setengah badan) kor malahuk. Feto fuuk badak ne’e, doku nia oin ba foto iha vidru laran hodi tanis, nia matan been turuk tun habokon moldura (bingkai foto) bainhira nia rona ema kanta Hino Nasionál “patria, patria”.
Hino Nasionál ne’ebé ema hananu, provoka tebes feto be kesi hena metan iha ulun ne’e nia matanbeen. Bainhira matan been turuk tun habokon nia hasan, nia foti hena rohan mutin hodi hamoos nia matanbeen.
Los duni, nia tanis bainhira Hino Nasionál hasé nia tilun, tanba Hino Nasionál ne’ebé ohin loron ema hananu, tenke soe isin no fakar ran iha prosesu luta.
Nia hateke ne’e mamuk, nia ko’us alin nia fotografia hodi tuur hamutuk ho família saudozu sira seluk ne’ebé nia família lakon iha Masakre santa Kruz (12/11/91).
Nia naran Maria Joaquim, saudozu, Manuel Carvalho, nia bin, nia matan been sulin la para bainhira nia rona tan knananuk ‘minutu hakmatek’, “mate mohu, soe isin lemorai”.
Ha’u hakbesik ba nia, nia konta nia alin, Manuel Carvalho nia istória iha tinan 30 liu ba (12/11/1991-121/11/2021) hafoin nia ba kari ai-funan no sunu lilin iha saudozu, Sebastião Gomes nia krús ne’ebé reprezenta mós Loriku Aswain sira seluk ne’ebé rate laek.
Nia haktuir istória moruk ho matanbeen,
Ha’u nia alin sai husi iha 1991, sai ho tinan 19. Ami na’in lima mak sai hamutuk ba igreja Motael, ha’u nia alin mak sai ikus liu. Bainhira ha’u nia mama sei toba, ha’u nia alin ba tuur iha amá nia ain hodi dehan “mama ami ba misa ona” entaun ha’u nia amá dehan, loos ona imi ba ona.
Tinan 30 ona família seidauk hetan nia ruin pedasuk ida, la hatene loos, tinan 30 ne’e ruin iha ne’ebé. Sai ba, la fila hodi dere tan odamatan. kalan naruk ba beibeik família hein ho esperansa mihis.
Hafoin kilat tarutu iha santa krús, riti manas haborus joven loriku aswain sira nia isin, balun latan iha rai, balun tanis hakilar, maibé balun seluk kontinua hakilar “viva Timór-Leste” maske kilat tarutu. Ami na’in haat (4) fila ba uma, ha’u nia alin mak to’o ohin loron la fila ba uma, ami seidauk hetan to’o agora.
Ha’u tanis loron kalan, tanba ha’u nia alin ne’e, ha’u bele hirus nia, maibé nia nunka ko’alia hasoru ha’u; ami iha mane na’in hat, maibé ida mak mate iha santa krús, na’in tolu seluk mate hafoin ukun an, ohin loron ami hela de’it mane na’in ida.
Tinan-tinan, saudozu ne’ebé iha rate, nia família sunu netik lilin iha rate leten no kari netik ai-funan hodi hafutar netik rate, maibé susar mai ami sira ne’ebé mak too ohin loron la hetan família nia ruin. Ami pasiénsia de’it ona. Boot sira mós seidauk ko’alia kle’an kona-ba ruin ne’ebé lakon.
Bainhira ha’u nia alin la fila ba uma hafoin masakre santa krús; ha’u nia aman dehan nune’e, “ita hakarak buat ida ba ita nia rain, husik ba, ita oferese de’it ba maromak no matebian, labele husu” lia fuan ne’e motiva tebes ha’u, hakbiit netik ha’u nia fuan ne’ebé loron kalan tanis ba alin nia lakon.
Oras ne’e, veteranu sira ne’ebé mate husi 1975 to’o 1999, ruin balun hili ona, maibé mate restu 12 Novembru seidauk hili hotu to’o ohin loron.
Sira ne’ebé mak iha rate, nia inan aman ba sunu netik lilin, kari netik ai-funan hodi hamihis saudades iha fuan, maibé susar ba sira be to’o ohin loron seidauk hetan nia ruin, pasiénsia ha’u tuur iha fatin hodi tanis, hein tinan barak la mosu.
Ha’u nia inan mós ferik daudauk ona, maibé hein oan nia ruin mós la mai too agora, ha’u sente moras, moras tebes, maibé ita atu dehan nusa, estadu mak iha kompeténsia hodi kontaktu ba indonézia hodi hatudu fatin ne’ebé uluk hakoi saudozu sira nia isin; dala-ruma ita ezije estadu, maibé governu nia servisu mós barak.
Uluk, iha Indonézia nia tempu, ha’u mehi kona ha’u nia alin, iha mehi laran nia ko’alia ho ha’u dehan “indonézia kesi ami na’in sia nia liman ba kotuk no soe ami ba tasi” husi mehi ne’e ami fiar, tinan-tinan ami kari ai-funan iha tasi hodi hanoin netik. Fiar.
Molok ha’u nia alin sai, ha’u dehan ba nia, “halo klandestina mós tenke kuidadu an” maibé Manuel Carvalho, nia domin ba timór boot liu doque ba nia an rasik.
Too ha’u nia apá mate mós, nia nunka temi dehan ha’u nia alin mate, nia dehan de’it “o nia alin seidauk fila”.
SAUDOZU PEDRUCO NIA INAN: HA’U HEIN HA’U NIA OAN
“Ha’u dehan labele ba Dili tanba situasaun manas, maibé nia dehan ba ha’u ‘amá ema ida atu te’in de’it ita atu han la iha, ita tenke te’in hamutuk’ nia foti de’it liman, nia ba lakon too agora” saudozu Pedruco Andrade, nia inan, Felizmina Domingas da Silva, haktuir istória moruk ne’e ho matanbeen nakonu.
Pedruco Andrade (22), husi Munisipiu Manatutu, hanesan saudozu ida entre saudozu sira seluk ne’ebé lakon hafoin trajédia santa krús (121191).
Nia inan haktuir oan mane nia istória ho matanbeen. Iha loron ne’ebá, ha’u dehan ba ha’u nia oan, situasaun iha Dili manas, labele ba, maibé nia foti desizaun hodi hakat husi ami nia sorin ba Dili, to’o agora ami hein seidauk fila mai.
Nudár inan, ha’u nia fuan la fó atu husik ha’u nia oan estimadu ne’e, ha’u koko satan nia hakat, maibé ha’u la konsege, tanba nia domin ba nia rain boot liu.
Hafoin akontesimentu iha santa Krús (12/11/91), dadeer-san, ha’u rona dehan kilat tarutu ona iha Dili, ha’u nia fuan hetok ta’uk liu tan. Ha’u haruka nia aman ba buka nia iha Dili, maibé buka la hetan, ami hein, tinan 30 ona (121191-121121) maibé nia la hatudu sinál ida mai ami.
Iha dadeer ne’ebá, ha’u nia oan mai despede ha’u. Ha’u la hatene, afinál rein ne’ebé nia fó mai ha’u mak rein ikus husi nia mai ami hotu. Ha’u hein, la fó sinál ida mai ha’u, durante tinan 30 ona.
Ha’u nia ibun tutun ne’e todan tebes atu tula lia fuan “mate” ba ha’u nia oan mane, tanba ha’u seidauk hetan nia isin mate, ruin pedasuk mós lae.
“Mate iha santa krús maibé krús laek, isin aswain soe lemorai. Tansá o la fila? Tansá o la fila?” Liriku múzika husi kantor, Nelson Turquel, ne’ebé koko haktuir saudozu sira be lakon.
Bainhira joven isin lotuk ne’e too iha Dili, hela hamutuk ho nia kompañeiru luta iha Tuana laran.
Pedruco nia kolega di’ak, Lourenço Pereira Rodrigues, hasasin istória ho laran triste;
kalan ne’ebá (11/11/91), ha’u ho Pedruco hakerek lia fuan “integração Não e Nunca”, iha hena mutin ida hodi prepara ba tuir manifestasaun.
Hafoin pinta, Pedruco fila ba nia kos hodi deskansa, dadeersan, rai sei hakmatek, nia hakat mai fali uma atu ba misa hamutuk, maibé Pedruco hadeer tarde, entaun ami la’o uluk ona ba misa iha Motael.
Iha video Max Sthal nian, Pedruco hatais faru metan hodi forma ba komunga, hafoin komunga, nia ho nia kolega sira la hasoru malu too ohin loron.
Hafoin militár indonézia tiru manifestante, Pedruco nia aman mai buka iha prizaun Balide (agora Centro Nasional Chega) maibé kolega balun dehan “bapak tiru mate ona iha santa Krús”.
Lia fuan ne’e hakanek tebes Pedruco nia aman nia fuan, basá nia lakon nia fuan sorin (oan)
La’ós Pedruco mesak de’it mak rate laek, maibé saudozu lubuk ida, oras ne’e seidauk hetan nia ruin, la hatene loos, militár indonézia soe iha ne’ebé.
Tinan 30 ne’e, sira nia oan la fila, la dere tan odamatan hodi fó tan rein, hanesan antes ba misa iha Motael.
Inan aman balun, too minutu ida ne’e seidauk fiar, sira nia oan la iha ona iha mundu, sira nafatin hein, maske ho esperansa be mihis.
Iha komemorasaun masakre santa krús ne’ebé selebra tinan-tinan, inan aman balun sente hanesan loke fali kanek ne’ebé seidauk maran; moras, bainhira hanoin hikas oan sira nia lia fuan ikus molok ba lakon no mate.
Sira be rate laek, inan aman sunu de’it lilin iha krús boot hodi harohan, kari de’it ai-funan iha monumentu hodi hasa’e orasaun, maibé sira nafatin laran metin, katak oan sira nia klamar sei haksolok iha reinu lalehan.
Saudozu be iha rate, sira nia família rein netik nia krús hodi hasa’e orasaun. Vizita netik bainhira saudades falun.
Ho família saudozu sira nia halerik kona-ba ruin ne’ebé oras ne’e seidauk hetan, Prezidente komité 12 Novembru, Grigorio Saldanha, halo ona kooperasaun ho Governu Timor-Leste, hodi kontaktu ho governu indonézia nune’e hatudu fatin ne’ebé uluk militár indonézia sira hakoi saudozu sira nia isin.
Ministra negósiu estranejeiru, Adalgiza Magno, hatete, nia parte kontinua halo kontaktu ho nia omólogu ministru negósiu estranjeiru Indonézia, hodi hatudu fatin ne’ebé uluk militár indonézia hakoi saudozu sira nia mate isin.
“Ha’u sei kontinua kontaktu ho ministru negósiu estranjeiru indonézia hodi hodi hatudu fatin ne’ebé uluk sira hakoi joven masakradu sira” dehan nia, iha MNEK, praia dos Coqueiros Dili.
Sorin seluk, Prezidente Republika, Francisco Guterres Lu-olo, hatudu nia sentimentu triste liu husi diskursu, iha komemorasaun tinan XXX masakre santa Kruz, 12/11/21.
Prezidente hatete, hafoin restaurasaun independénsia, Estadu tulun inisiativa buka
sira ne’ebé lakon too ohin loron.
Saudozu balun nia fatin-hakoi identifika husi testemuña maibé restus mortais la hetan ona!
Prezidente Repúblika sente tebes família sira-nia halerik rohan laek tanba la konsege hetan saudozu sira-nia restus mortais.
Familia balun deside hamenus sira-nia halerik, liu husi foti fatuk no bolu klamar saudozu nian, iha sira-nia fatin mate.
Estadu Timor-Leste bele ajuda hamenus halerik ne’e liu husi harii monumentu ida hodi:
Rekoñese no valoriza sakrifisiu saudozu sira nian.
Ho laran ksolok tebes mak ha’u haree ohin katak projetu harii monumentu 12 Novembru, iha rate Santa Cruz, hahú dadaun ona.
Ita hein katak monumentu nee sei prontu duni iha tinan ida nia
laran, ho kualidade di’ak, molok 12 Novembru 2022.
Família ne’ebé fuan kanek rohan laek, mak sira ne’ebé seidauk hetan oan sira nia restus mortais, balun bolu ona liu husi foti fatuk no bolu klamar, maibé hanesan fitar ne’ebé la lakon iha moris tomak.
“Mate iha santa krús maibé krús laek,
O isin soe Lemorai,
Tansá o la fila,
Manu kokorek o haktuir o mehi,
Loron matan sa’e, manu fuik mai kasu nahas,.
Kilat musan borus,
Latan ba rai lia laek” Lirico múzika husi Mate restu santa krús, Nelson Turquel, nia knananuk ne’ebé haktuir jovens lori aswain nia istória moruk, iha trajedia santa krús 121191.
Hakerek na’in : Constancio dos Santos Vieira ‘Scos Vieira’ (jornalista RTTL,ep)
